عمده کارکرد فقه القضاء بیان ارکان و شئون قوه قضائیه است

عمده کارکرد فقه القضاء بیان ارکان و شئون قوه قضائیه است

آنچه پیش‌روی خوانندگان قرار دارد، مباحثی برگرفته از دروس خارج فقه آیت‌الله علی اکبر رشاد است که تحت عنوان «فقه القضاء»(و به تعبیر مناسب‌تر فقه السلطه القضائیه) روزهای فرد در حوزه علمیه امام رضا(ع) تهران ارائه می‌شود.

نظر به ویژگی‌های این سلسله دروس و شامل بودن مباحث آن بر مسائل و موضوعات جدید و کاربردی قضایی انعکاس و انتشار آن می‌تواند نقش بسزایی در تحقق اهداف تحولگرایانه‌ قوه قضاییه و اشنایی قضات جوان و دیگر عوامل درگیر فرآیند دادرسی با مباحث فقه‌القضاء ایفاء کند.

ادامه بحث تعریف فقه القضاء تعریف پیشنهادی از «فقه القضاء»

از برخی از آیات شریفه قرآن نیز همین کاربرد را می‌توان به دست آورد که «قضاء» از نوع ولایت است، به طور مثال در آیه‌ای می‌فرماید «یا داوُدُ إِنّا جَعَلْناکَ خَلِیفَهً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بین الناس بالحق» یعنی داود را ما خلیفه قرار دادیم. به او گفتیم حکم کن به حق، به این معنا که اول خلافت و ولایت را به او دادیم سپس گفتیم حکم کن! اگر مراد از حکم در «فاحکم بین الناس»، حکم قضایی باشد، ناشی از خلافتی است که در اصل از جانب خدای متعال به او عطا شده است. حالا کسی ممکن است بگوید «فاحکم» مثل خلافت عام است و معنایش آن است که یک شاخه و یک بُعد آن قضاوت است. همچنین در آیه شریفه «وَ آتَیْناهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا»، که راجع به حضرت عیسی (ع) به همین مطلب اشاره دارد.

پاسخ به اشکال به تفسیر شاهد قرآنی

اِن قُلت: اما اگر کسی گفت که آیه «فاحکم بین الناس بالحق» یعنی قضاوت کن، صرفا دلالت بر قضاوت کردن دارد. قلت: این معنا صحیح نیست، زیرا با توجه به «انا جعلنا خلیفه فی الارض فاحکم» این قضاوت مترتب بر جعل خلافت و از شعب و شئون ولایت است. همچنین آیه «اتیناه الحکم صبیا» صرفاً دلالت بر اعطای مقام قضاوت در عهد طفولیت و صباوت ندارد، بلکه با توجه به واژه حکم «اتیناه الحکم» دلالت بر حکومت دارد که از شئون ولایت بوده و قضاوت از شعب آن است.

لذا ایشان با استشهاد به کلام امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام خطاب به شریح قاضی قضاوت بدون ولایت را نیابی قلمداد کرده‌اند و چنین نقل می‌فرمایند «یَا شُرَیْحُ قَدْ جَلَسْتَ مَجْلِساً لَا یَجْلِسُهُ إِلَّا نَبِیٌّ أَوْ وَصِیُّ نَبِیٍّ أَوْ شَقِیٌّ» در جایگاهی نشستی و بر مسندی تکیه زدی که فقط باید نبی و یا وصی و یا شقی بر آن تکیه بزند یا اگر کسی از طرف نبی و وصی نبود شقی است. بنابراین کسی حق قضاوت ندارد جز از این رهگذر. لذا کسی که مجتهد نیست حق قضاوت ندارد. اگرچه عرفاً به کسی هم قاضی بگویند اما این قضاوت نیابی است که اساساً و در وهله اول هم مورد محل بحث نیست.

در نتیجه با توجه به عنصر «حتمیت» که در کلمه «قضاء» نهفته است و این که در فقه هم بسیاری می‌گویند که حکم قاضی نباید نقض شود مگر این که دلیل قاطعی بر خطا باشد و ولی امر هم حق نقض حکم قاضی را ندارد از این جهت معنای اصلی و نفسی لفظ «قضاء» آن قضاء استقلالی است که از شئون ولایت است که در مسئله نیابت قهراً چنین قطعیتی وجود ندارد و ولی امر می‌تواند آن را نقض کند.

همین طور بیان حضرت صادق سلام‌الله علیه را نقل می‌کنند «اتَّقُوا الْحُکُومَهَ فَإِنَّ الْحُکُومَهَ إِنَّمَا هِیَ لِلْإِمَامِ الْعَالِمِ بِالْقَضَاءِ الْعَادِلِ فِی الْمُسْلِمِینَ لِنَبِیٍّ أَوْ وَصِیِّ نَبِیٍّ.» بنابراین اصالتاً حکم و قضاوت از آن نبی و وصی است و نتیجه می‌گیرند که آن از مناصب محمد(صلى الله علیه و آله) و اهل‌بیت(علیهم‌السلام) الذین هم ولاه الأمر؛ اینها وُلات امر هستند و در ادامه به دو روایت از حضرت صادق(سلام الله علیه) اشاره می‌کنند با این تعبیر که «فَإِنِّی قَدْ جَعَلْتُهُ عَلَیْکُمْ حَاکِماً» و در روایت دیگر «فَإِنِّی قَدْ جَعَلْتُهُ عَلَیْکُمْ قَاضِیاً» و در پایان اشاره‌ای ظریف می‌فرمایند که «و قاضی التحکیم لیس من المناصب العامه» قاضی تحکیم از مناصب عام نیست.

بررسی کاربرد دیگر معنای «قاضی»

اینکه عنوان «قاضی» در موارد دیگر همچون قاضی تحکیم اطلاق می‌شود، یک تعبیر اصطلاحی است چرا که قاضی تحکیم با توافق طرفین دعوا «خصمان» یا شاکی و متشکی به قضاوت می‌پردازد و حکم او مورد پذیرش طرفین قرار می‌گیرد اما باید توجه داشت که هرچند قاضی تحکیم دانشمند باشد اما یک فرد عادی است که نه فقیه است و نه شأن ولایی دارد. از این جهت حق قضاوت هم ندارد و از مناصب عامه ولی امر به حساب نمی‌آید. هرچند فتاوای مختلفی در خصوص این نوع قضاوت مطرح شده است بعضی اجرای حکم قاضی تحکیم برای طرفینی که با هم توافق نموده‌اند واجب است، بعضی به تراضی طرفین فتوا داده‌اند و بعضی از آن جهت که توافق بین دو طرف است گفته‌اند که مخالفت با آن اشکال شرعی ندارد.

«قضاء» شأنی از شئون ولی امر

اما تلقی ما این است که قضا شأنی از شئون ولی امر یا از توالی و توابع آن است، یعنی این که ولی امر خود باید رأساً عهده‌دار قضاوت گردد؛ چنان که امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام) هم تقنین می‌فرمودند و احکام تدبیری مربوط به حکومت و جامعه را صادر می‌کردند، هم در دکّه القضاء مستقر می‌شدند و قضاوت می‌فرمودند و هم اجرائیات را خود بر عهده داشتند. مثلا امور جنگ را خودشان رأسا فرماندهی می‌فرمودند. پس قضاوت از شئون(حقوق و تکالیف) مستقیم ولی امر است. یا ممکن است کسی بگوید که از شئون ولی امر مباشرت در قضاوت نیست، بلکه ولی‌امر حق یا وظیفه دارد که فردی را منصوب کند که امور قضایی را انجام دهد پس قضا از توالی و تبعات شئون ولی امر است.

ما در این مبحث صرفا «قضاء» را به معنایی که اجمالاً عرض شد و توضیح دادیم نمی‌گیریم بلکه مراد ما از «قضاء» مجموعه احکامی است که به همه شئون و امور قوه‌قضاییه مربوط می‌شود که مورد بحث قرار خواهیم داد​​​​.

تعریف ما از «فقه القضاء»

لذا در این بحث صرفا به ارائه مباحث کتاب قضاء و شهادات رایج نمی‌پردازیم بلکه به دنبال ارائه بحث «فقه السلطه القضائیه» هستیم، نه فقط فقه مربوط به این شأن از شئون ولی امر بلکه فقه السلطه القضائیه یعنی بررسی فقه مربوط به قوه‌قضاییه. در واقع ترکیب فقه القضاء در این بحث تمامی مباحثی که به نحوی از انحا به امر قضاء مربوط می‌شوند و بخش عمده آن در کتب فقهی و فروع آمده است اما به صورت دستگاه‌وار و جامع سامان‌دهی می‌شوند را در بر می‌گیرد. لذا  تعریف ما از «فقه القضاء» عبارت است از «مجموعه متوافره، متناسقه و متمایزه من الأحکام الحقوقیه و التکالیفیه المستنبطه الّتی تتعلَّق بأرکان السّلطه القضائیّه وشؤونها، من ناحیه، و أطراف عملیّه فصلِ الخصومات و إستیفاءِ الحقوق من ناحیه أخری، تستهدف تحقیق الغایات المقصوده من ولایه القضاء.»

مجموعه انباشته همساز و متمیزی از احکام حقوقی و تکلیفی استنباط شده از منابع معتبر شرعی که از سویی به وظایف ارکان و شئون قوه‌قضاییه مربوط می‌شود و همه ارکان قوه را پوشش می‌دهد. از دیگر سو همه فرایند دادرسی و فصل خصومت و استیفای حقوق مستحقین را فرا می‌پوشد و غایات و اهداف ولایت قضائی را که عمده آن برپایی عدالت و امنیت در جامعه است تامین می‌کند.

قلمرو مباحث «فقه القضاء» نیز عبارت از عمده احکام مربوطه به قوه‌قضائیه است که غالباً در کتب فقهی و روائی شیعه و سنی ذیل این عناوین می‌آیند؛ کتاب‌القضاء، کتاب‌الشهادات، کتاب‌الدعاوی، کتاب‌الاقرار، کتاب‌البینه، کتاب‌الجنایات، کتاب‌القصاص، کتاب‌الحدود و الدیات، کتاب‌التعزیرات و امثال آن(برخی از فقهاء اخیرا با توجه به دوره حکومت اسلامی به صورت جدی‌تر وارد بحث تعزیرات شده‌اند). این احکام در این سلسله دروس به نحو جامع، ‌دستگاه‌وار، سامانمند صورت‌بندی در قالب یک مجموعه وسیع و منسجم معطوف به اجراء ارائه خواهد شد.

تشبه به مومنان مستحب است/ هویت یک ملت را سبک زندگی آن مشخص می‌کند

تشبه به مومنان مستحب است/ هویت یک ملت را سبک زندگی آن مشخص می‌کند

آیت‌الله «علی‌اکبر رشاد» امروز پیش ا‌ز آغاز درس خارج فقه حوزه علمیه امام رضا(ع) درباره فقراتی از فرمایشات امیرمومنان امام علی(ع) در نهج‌البلاغه، اظهار کرد: تمرین و تلقین بر روح و روان انسان اثر دارد.

رئیس شورای سیاستگذاری حوزه‌های علمیه تهران با اشاره به فرمایشی از امیرمومنان امام علی(ع) تصریح کرد:‌ اگر شما از نظر درونی انسان صبور و شکیبایی نیستند به حلم و شکیبایی تظاهر کنید زیرا کم هستند افرادی که در ظاهر خود را شبیه به قومی قرار دهند اما در باطن در زمره آنها قرار نگیرند.

وی درباره قاعده کلی تشبه، اظهار کرد: یک قاعده کلی وجود دارد که در امور مثبت یا منفی تشبه منجر به ملحق شدن است.

آیت الله رشاد با بیان اینکه‌ التزام به فضائل یا رذایل اخلاقی بر خلاف میل باطنی هم که باشد به مرور انجام آنها را برای انسان آسان و به عادت تبدیل می‌کند که در وجود او نهادینه شوند، ابراز کرد:‌ از جمله علت‌های حرام بودن تشبه به کفار در سبک زندگی اعم از خوراک، پوشاک، اخلاق یا رفتار همین است زیرا انسان به سبک زندگی آنها عادت می‌کند.

وی در ادامه با بیان اینکه هویت هر شخص یا ملت را سبک زندگی و رفتار آنها مشخص می‌کند، گفت: سبک زندگی، رفتار و اخلاق هر ملت یا قوم پرچم هویت آنها است، برای مسلمانان همچون کفار زندگی کردن شاید در ابتدا سخت و غیرطبیعی باشد اما اگر ادامه دار باشد به مرور عادت می‌کنند.

رئیس شورای سیاستگذاری حوزه های علمیه با بیان اینکه ظاهر لباس یا رفتار یک شخص یا ملت هویت آنها را نشان می‌دهد، تاکید کرد: در مقطعی از تاریخ صدر اسلام پیامبر(ص) به مسلمانان دستور دادند که ریش‌های خود را خضاب کنند اما امیرمومنان امام علی(ع) در زمانی دیگر فرمودند دیگر لازم نیست چنین کنید زیرا این دستور رسول خدا(ص) آن زمان برای تفاوت ظاهری مسلمانان با غیرمسلمانان بود.

آیت‌الله رشاد درباره حرام و حلال بودن تشبه، اضافه کرد:‌ تشبه به کفار جایز نیست اما در مقابل تشبه به مومنان مستحب و حتی در برخی مواقع واجب است و کسی که فضیلت یا فضائلی در دورن او نیست لازم است خود را به مومنان شبیه کند تا به مرور این فضیلت در درون او به عادت تبدیل شود.

وی با بیان اینکه انسان عالم به حقایق حلیم، شکیبا، متین و باوقار می‌شود، گفت: بر اساس آیات قرآن کریم و روایات ائمه معصومین(ع) حلم در علم ریشه دارد، صبر و تحمل نشانه علم و دانایی است، انسان جاهل در اثر جهل عجول بوده صبر و تحمل ندارد.

رئیس شورای سیاستگذاری حوزه‌های علمیه با توصیه بر طلاب و دانشجویان خاطرنشان کرد: مطالعه و تفکر درباره روایات ائمه معصومین(ع) می‌تواند اطلاعات علمی فراوانی در زمینه علوم روانشناختی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی در اختیار دانشمندان و اندیشمندان قرار دهد، شما طلاب و دانشجویان از مباحث عمیق و شگفت‌آور ائمه معصومین(ع) غافل نشوید.

از ایشان، افزون بر یکصد جلد اثر محققانه برجای مانده است

از ایشان، افزون بر یکصد جلد اثر محققانه برجای مانده است

در پی ارتحال آیت‌الله علامه سیدجعفر مرتضی العاملی(ره)، پیام تسلیتی از سوی آیت‌الله علی‌اکبر رشاد، رییس شورای حوزه‌های علمیه استان تهران و مؤسس و رییس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه‌­ی اسلامی صادر شد.

آیت‌الله رشاد در این پیام تاکید کرده‌اند: دردمندی حق‌طلبانه، تسلط گسترده‌ بر منابع و تتبع وسیع، روشمندی اجتهادورزانه، نوآوری منتقدانه، توجه عمیق به جعل و تحریفات واقع شده در حوادث تاریخی و کاوش پیشینه‌ی وقایع، دفاع بی‌محابا از حق اهل‌بیت وحی(س) و مبانی مکتب تشیع، از جمله ویژگی‌های آثار و آراء این محقق سترگ است.

متن این پیام به شرح زیر است:

بسم الله الرّحمن الرّحیم.

إنّا لِلّه و إنّا إلیه راجعون

رحلت تاسف‌انگیز محقق مجاهد، حضرت آیت‌الله علامه سیدجعفر مرتضی العاملی(طاب ثراه) مایه‌ی تاثر عمیق شد. بنده‌ی کمترین این ضایعه‌ی مولمه را، از سوی خود و شورا، مدیریت و سایر ارکان حوزه‌های علمیه‌ی استان تهران و مدیران و محققان پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه‌ی اسلامی، به ساحت قدسی حضرت بقیت الله (ارواحنا فداه)، رهبر معظم انقلاب اسلامی و مراجع عظام تقلید(دام ظلّهم) همه‌ی شیعیان و شیفتگان مکتب اهل بیت(س) و ملت شریف لبنان، خاصه فرزندان برومند و بیت معزّز آن راحل رستگار، سوگمندانه تسلیت عرض می‌کنم.

علامه سیدجعفر مرتضی(ره) طی عمر پربرکت خویش منشأ خدمات علمی و فرهنگی بسیاری در ایران و لبنان بود، از او افزون بر یکصد جلد اثر محققانه برجای مانده است.

دردمندی حق‌طلبانه، تسلط گسترده‌ بر منابع و تتبع وسیع در مقام تحقیق، روشمندی اجتهادورزانه، نوآوری منتقدانه، توجه عمیق به جعل و تحریفات واقع شده در حوادث تاریخی و کاوش پیشینه‌ی وقایع، دفاع بی‌محابا از حق اهل‌بیت وحی (س) و مبانی مکتب تشیع، از جمله ویژگیهای آثار و آراء این محقق سترگ است.

عاش سعیداً و مات سعیداً و حشره الله مع اجداده محمد و آله الطاهرین و اسکنه فی اعلی علیین.

علی اکبر رشاد

 ۵/ ۸/ ۱۳۹۸ مطابق ۲۸ صفر ۱۴۴۱