مباحثه با جان هیک

مباحثه با جان هیک

 

مشخصات نشر: تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۱

 

جان هیک در ایران، فیلسوف شناخته‌شده‌ای است. سروش از او تأثیر پذیرفته و نصر نیز در باب نظرات هیک، اظهارات همدلانه‌ای دارد. اما نظریه‌ی پلورالیسم دینی هیک، با نقدهای فراوانی مواجه شده که در عمده‌ترین آنها، ابهام، اشتباه مقولی، تهافت و تناقض و دور معرفت‌شناختی، دستمایه شبهات تفصیلی، قرار گرفته‌اند.
از جامع‌ترین و در عین حال متقن‌ترین نقدهای مطرح درباره‌ی پلورالیسم دینی جان هیک، مجموعه‌ی نقدهای جناب استاد علی‌اکبر رشاد است؛ نقدهایی که از مقاله‌ی ایشان تحت عنوان «آب حیوان به ظلمت بردن»، ـ ناظر به مقاله‌ی «صراط‌های مستقیم» دکتر سروش ـ ، آغاز شده و در فاصله‌ی سال‌های ۲۰۰۲م/۱۳۸۱ش تا/۲۰۱۲ م/۱۳۹۰ش، طی چندین مواجهه‌ی انتقادی حضوری و کتبی میان استاد و جان هیک ادامه یافته است.
شایان گفت است که خلاصه‌ی مذاکرات نخستین دیدار که به تاریخ دوازدهم دسامبر سال ۲۰۰۲‌م؛ ۲۱/۹/۱۳۸۱ش، در دانشگاه بیرمنگام انگلستان اتفاق افتاد با عنوان «پلورالیسم دینی و چالش معیار» انتشار یافت؛ نتیجه‌ی مذاکره‌ی دوم که به تاریخ ۲۱ فوریه ۲۰۰۵ م؛ ۳/۱۲/۱۳۸۳ش، در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه‌ی اسلامی در تهران صورت بست، نیز تحت عنوان «مباحثه با جان هیک» چاپ شد.
اصلی‌ترین بخش این مواجهه‌ی انتقادی ده‌ساله، نقد تفصیلی استاد بر نظریه‌ی جان هیک است که به درخواست آقای هیک نوشته و برای وی ارسال داشته است و جان هیک نیز پاسخ اجمالی آن را نوشته و برای ایشان فرستاده است، و در حالی که استاد رشـاد در انتظار پاسخ تفصیلی آن بود با فوت پروفسور جان هیک در نهم فوریه ۲۰۱۲/ بیستم بهمن ۱۳۹۰، پرونده‌ی این مناظرات ناتمام برای همیشه بسته شد. و اینک حاصل مکاتبات و مذاکرات مزبور، به ‌ضمیمه‌ی مطالب مرتبط به آنها در قالب این کتاب سامان بسته است و در دسترس همگان قرار می‌گیرد.
این کتاب از سه بخش تشکیل شده و هر بخش دربرگیرنده فصل‌هایی است به شرح زیر:

بخش اول: دو مناظره با جان هیک
فصل اول: پلورالیسم دینى و چالش معیار (گزارش مذاکرات انتقادی در دانشگاه بیرمنگام)
فصل دوم: مباحثه با جان هیک (نقد اجمالی نظریه، به تاریخ ۱۳/۱۱/۸۳)
فصل سوم: پلورالیسم دینی و اسلام (مقاله‌ی قرائت‌شده توسط آقای جان هیک در پژوهشگاه)

بخش دوم: نقد تفصیلی پلورالیسم دینی
فصل اول: عدم شفافیت مفاهیم و مدعیات کلیدی
فصل دوم: نقد روششناختی نظریه
فصل سوم: نقد مبانی معرفت‌شناختی نظریه
فصل چهارم: پاسخ آقای جان هیک به نقد تفصیلی مؤلف

بخش سوم: پیوست‌ها
پیوست اول: آب حیوان به ظلمت بردن!
پیوست دوم: آیا مولانا تکثرگرای دینی است؟
پیوست سوم: کاستی‌ها و ناراستی‌های نظریه‌ی کثرت‌پذیری دین
پیوست چهارم: متن انگلیسی پلورالیسم دینی و اسلام
پیوست پنجم: متن مکاتبات میان مؤلف و پروفسور جان هیک
پیوست ششم: گزارش سفر جان هیک به تهران به قلم خود او

کیش پارسایان دروس استاد آیت الله مجتبى تهرانى

کیش پارسایان دروس استاد آیت الله مجتبى تهرانى

 

مشخصات نشر: تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۷۶

این کتاب برگرفته از سلسله دروس اخلاق استاد آیت الله مجتبى تهرانى (ره) است و از دو دفتر به شرح زیر تشکیل شده است:
دفتر اول : پیام پارسایى
تعبیرات قرآن درباره ایمان و کفر
انواع راههاى تحصیل ایمان
طرق زدودن حجابهاى ایمان
انواع کفر
چند تذکر
عوامل کاهش ایمان
عوامل افزایش ایمان
عوامل بقا و زوال ایمان
آثار فردى ایمان
آثار اجتماعى ایمان
دفتر دوم : صفات مؤ منان
مرورى بر صفات مؤ منان در روایات
علائم مؤ من از لحاظ باطنى و قلبى – بعد معنوى و درونى
علائم یلى الخلقى مؤ من – بعد حیوانى و عزیزى
حالات مومن در روابط اجتماعى – بعد روابط اجتماعى
علائم مؤ منان
مبالغه در نفى

حریت و مدارا

حریت و مدارا

 

مشخصات نشر: تهران: موسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۶

 

کتاب حریت و مدارات، از پیوستن دوازده مقاله و مقالت قریب‌الافق، صورت بسته است. نخستین مقاله که مبانی مدارا عنوان گرفته است، از رهگذر بررسی اجمالی معرفت‌شناسی، جهانی‌شناسی، انسان‌شناسی عرفانی / اسلامی و نسبت دین و حب، به تبیین مبادی و مبانی مدارات از منظر اسلام پرداخته است. این مقاله، نخستین‌بار در کنفرانس ادیان، صلح و خشونت که از سوی مرکز گفت‌وگوی ادیان و تمدنها با همکاری دانشکده سلی‌اوک دانشگاه بیرمنگام، در تاریخ ۲۵ و ۲۶ بهمن ۱۳۸۴ در تهران برگزار شد ارائه گشته است.
خشونت و مدارا، ویراسته سخنرانی است که در انجمن فارغ‌التحصیلان ایرانی در فیلیپین، به تاریخ ۲/۲/۷۹، ایراد شده است، در این مقالت پس از اشاره به آسیب‌زده‌گی ادبیات اجتماعی ایران معاصر، و مفهوم‌شناسی خشونت و مدارات، با شرح شصت مورد و مصداق خشونت و مدارا، به موارد حسن و موارد قبیح هریک از این دو عنوان اشاره شده است.
در مقاله آزادی، پس از تعریف آزادی، مباحث مهمی چون منشأ آزادی، مبنای آزادی، حدود و موانع آزادی، مرزهای آزادی، و نسبت آزادی با ارزش‌های دیگر بررسیده شده است.
چهارمین مطلب، باعنوان دین و دموکراسی، به تبیین تلائم وحی و رأی و عقل در تدبیر حیات جمعی آدمی پرداخته است؛ در این مقالت، ضمن نقد رویکرد افراطی رأی‌بسندگی، نسبت و مناسبات و سهم هریک از سه عنصر یاد شده، در مقولات اساسی سیاست و حکومت، براساس نظریه دموکراسی قدسی، شرح شده است.
پنجمین مقالت با پرداختن به مفهوم‌شناسی اجتهادگرایی دینی و قرائت‌پذیرانگاری دین، به مقاریسه و ذکر تفاوتهای این دو نظریه پرداخته، و سرانجام با نقد اجمالی قرائت‌پذیرانگاری پایان پذیرفته است.
موانع نواندیشی دینی، ششمین بحث این کتاب است، که به طبقه‌بندی و توضیح موانع نواندیشی و نظریه‌پردازی دینی پرداخته است. باتوجه به خطورت امر اجتهاد و ضرورت تحول در علوم دین، بازشناسی و طبقه‌بندی موانع نواندیشی و مواجهه با عوامل رکود آن از اهمیت فراوانی برخوردار است.
شامل‌ترین و کاربردی‌ترین تقسیم موانع، تفکیک آن به برونی و درونی، (آفاقی و انفسی) است؛ عوامل بازدارنده‌ای را که معطوف به بیرون وجود محققان و اصحاب علوم دین است می‌توان موانع آفاقی نامید و از عواملی که به‌نحو درونی، ارباب علم دین را از تولید علمی بازداشته می‌توان موانع انفسی تعبیر کرد.
در این مقال، موانع نواندیشی در دوازده گروه به شرح زیر شرح شده است:
الف) موانع انفسی (شخصیتی)
۱٫ موانع مَنِشی، ۲٫ موانع روانی، ۳٫ موانع تدبیری
ب) موانع انفسی (معرفتی)
۴٫ موانع بینشی و فلسفی، ۵٫ موانع معرفت‌شناختی، ۶٫ موانع رویکرد ـ دین‌شناسی، ۷٫ موانع روشگانی
ج) موانع آفاقی (برونی)
۸٫ موانع اخلاقی، ۹٫ موانع فرهنگی، ۱۰٫ موانع تاریخی، ۱۱٫ موانع اجتماعی، ۱۲٫ موانع مدیریتی
در هشتمین بحث که عنوانش «اصلاحات علوی» است، ماهیت، مبانی و منطق و همچنین گستره اصلاحات علوی که می‌تواند الگوی تام اصلاح‌طلبی اصولی در همه اعصار و امصار تلقی شود، بررسیده شده است.
مقاله آینده مناسبات ادیان، به گمانه‌زنی در باب آینده روابط ادیان و دینداران پرداخته است؛ در این مقاله، ده توجیه برای تبیین امکان گسترش نقاش و نزاع میان ادیان ذکر شده و سپس عواملی نیز در توجیه دوام رابطه ایجابی و تعاملی میان ادیان، طرح و شرح شده است، مقاله با توصیه‌هایی در همین عرصه فرجام یافته است.
اهداف و قواعد گفت‌وگوی دینی و تمدنی، که دهمین مطلب کتاب است درصدد شرح اهداف و آثار منظور از، و مترتب بر «آرمان و رفتار گفت‌وگوهای دینی و تمدنی است»؛ چهارده مورد از اهداف و فوائد این فعالیت فکری و فرهنگی، در این مقالت برشمرده شده؛ و سرانجام برخی قواعد و اصول لازم‌الرعایه در امر گفت‌وگو، مورد تأکید قرار گرفته است.
یازدهمین مطلب، حاصل میزگرد سه‌جانبه‌ای است که با حضور این بنده و حضرات آقایان پروفسور وانگلوس موتچوپولوس، رئیس جامعه یونانی فلسفه، و پروفسور دلی‌کاستوپولوس، در سال ۱۳۷۸ صورت بسته است، در این مباحثه ما مشترکاً به بررسی مفهوم‌شناسی تمدن، نسبت میان دین و تمدن، چیستی و مختصات تمدن دینی، نظریه برخورد تمدنها، مبانی معرفتی دو نظریه تقابل یا تقارب تمدنها، و… پرداخته‌ایم.
آزادی اهانت، متن مصاحبه‌ای است در سال ۱۳۸۴ از سوی مجله زمانه با این‌جانب صورت گرفته است؛ نکاتی از قبیل مبنای جرم‌انگاری اهانت به انسانها و مقدسات، ربط رواانگاری اهانت و مسأله آزادی بیان، حق دینداری، و… را در این گفت‌وگو بررسیده‌ام.

معنا منهای معنا

معنا منهای معنا

 

مشخصات نشر: تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۸

 

مقدمه

آنچه پیش روی شما گرامی است، فراهم آمده از چهار مقاله و مقالت در باب معنویت و معرفت است، که هریک به مناسبتی به قلم یا به زبان راقم، جاری گشته و فصلی از رساله را صورت بخشیده است.
گفتار نخست که «معنای منهای معنا» نام گرفته، پرداخته سخنرانی‌ای است که در تاریخ ۲۳/۲/۸۷ در دانشگاه تهران صورت بست، و در آن به نقد مدعیات یکی از نمایندگان معنی‌ورزی‌های مدرن پرداخته‌ام.
در روزگار ما، این جا و آن جا، کسانی سودای جای‌گزینی معنویت به جای دیانت در سر می‌پزند؛ آنان مدعی‌اند: معنویت، گوهر و پیام مشترک ادیان است، و با اخذ هسته و گوهر دین، می‌توان از پوسته و صدف دیانت، مستغنی شد. جناب آقای مصطفی ملکیان نیز در این میان با ارائه طرحی به عنوان «پروژه عقلانیت و معنویت»، دیانت را با معنویت متفاوت انگاشته، بر ناعقلانی بودن و عدم تلاتم دین با مدرنیته از سویی، و عقلانیت، سازگاری و کارآمدی معنویت از دیگر سو تأکید کرده، عهد دین‌داری سنتی را منقضی اعلام می‌دارد.
مقاله «معنا منهای معنا»، ضمن ارزیابی مدعای جناب ملکیان، با اشاره به ناراستی‌ها و نارسایی‌های پروژه وی، تهافت و تشویش‌های مدعای او را بر آفتاب می‌افکند. پروژه عقلانیت و معنویت، با تصریح بر عدم ضرورت اعتقاد به مبدأ و معاد و عدم بایستگی التزام به اخلاق و احکام دینی در فرایند معنی‌ورزی، در حقیقت، مخاطبان خویش را به «معنا منهای معنا» می‌خواند؛ از نظر راقم، اُطروحه جناب ملکیان، در چارچوب نظریه «سیطره مجاز»، قابل تبیین و تحلیل است.
گفتار دوم که با عنوان «سیطره مجاز در ساحت هویت تاریخی» معنون گشته است، نخست به شرح این مدعا می‌پردازد که: به محاق افتادن حقیقت، و سیطره مجاز، خصلت روزگار ما، در عرصه‌های گوناگون معرفت و معیشت (معرفت‌شناسی، فلسفه، علم، الهیات، معنویت، اخلاق، ارزش‌ها، تاریخ، هویت، سیاست، حقوق، اقتصاد، تجارت و معاملات، صنعت، هنر، ادبیات، فهم و تفسیر و..) است؛ سپس به عنوان ذکر مصداق، تأکید می‌دارد که سنت، تجدد و فراتجدد، دوره‌های مخصوص حیات و هویت تاریخی فرهنگی اقلیم و اقوام خطه فرنگ است؛ سنت‌گرایی، در ظرف فرهنگی و ارزشی خاص خود معنی‌دار است و برای غربیانِ دچار فقر معنوی، بسا که سودمند باشد؛ اما تحلیل حال و وضع ملل و مناطق دیگر گیتی در قالب ادوار تاریخی غرب، و همچنین طرح و ترویج سنت‌گرایی و معنویت‌‌ورزی غیرنبوی، از سوی مسلمین، به‌ویژه در میان جوامع برخوردار از معنویت غنی و قویم علوی ـ شیعی، از مظاهر سیطره مجاز بر حیات و هویت تاریخی دعوتگران آن است.
حاق و حاصل این گفتار، بررسی انتقادی افکار و آرای جناب آقای دکتر سید‌ حسین نصر در سنت‌گرایی و معنویت‌ورزی است. این بحث نیز حاصل سخنرانی‌ای است که در تاریخ ۱۵/۲/۸۷، از سوی راقم در دانشگاه تهران عرضه شده است.
«حجب‌النور»، مقالی است که در همایش «ادبیات عرفانی حضرت امام»، به تاریخ ۱۹/۳/۸۳، در دانشگاه پزشکی تهران، عرضه داشته‌ام. در این مقال پس از اشارتی به هویت و حیطه شعر امام(س) به شرح ظرائف و طرائف آمده در سروده‌های آن راحل رستگار، در باب حجاب‌های نورانی پرداخته شده است. سپس با توضیح شمول‌گرایی دینی و طرح انگاره ذومراتب بودن «دین» در هر سه مقام «نزول دیانت»، «فهم دینی» و نیز «فعل دینی» (مقام ابلاغ، مقام تفهم و مقام تحقق)، تصریح شده است حجاب‌انگاری فلسفه، عرفان و دیگر علوم بحثی و… با این دیدگاه توجیه می‌پذیرد.
«شهود و شیدایی»، واپسین مقاله این رساله است که گفتار چهارم و پایانی را پدید آورده است؛ این مطلب مقدمه دومین نسخه دیوان حضرت امام خمینی(س) است. نسخه نخست دیوان را با همراهی تنی چند از استادان، از جمله زنده‌یاد مهرداد اوستا، زنده‌یاد سید ‌جعفر شهیدی، و نیز گرامیان حضرات حمید سبزواری، مشفق کاشانی، حسین آهی، محمود شاهرخی، سید ابوالقاسم حسینی (ژرفا) و عبدالجبار کاکایی (ابقاهم الله) فراهم آوردیم. سپس بار دیگر با بازنگری در آن نسخه، و پاره‌ای افزوده‌ها، از قبیل ثبت نسخه بدل‌ها، شعرهای جدید، نظائر اشعار امام(س) در دواوین نام‌آوران ادب فارسی، تکمیل و افزایش ملحقات، توضیحات و… نسخه دومی را فراهم آوردم، که آن هم از سوی نشر عروج وابسته به مؤسسه تنظیم و نشر آثار حضرت امام انتشار یافت.
در این مقاله ضمن بررسیدن ادوار شعر سرایی امام، مضامین معرفتی اشعار آن بزرگ، کوتاه و گذرا، بازکاویده و بازخوانی شده است.

وفقنا اللهم لما تحب و ترضی واهدنا الی السداد، فانک خیر موفق وهاد.

 

فهرست

پیشگفتار
مقدمه

گفتار نخست: معنا منهای معنا
معنویت مجازی
پروژه عقلانیت و معنویت
اوصاف و احوال انسان معنوی
نقد و ارزیابی پروژه
ابهام، تشویش و تعارض مفهوم‌شناختی
درای و درنگی در تفاوت دیانت و معنویت
یک. تاریخ آجین بودن دین
دو. عقلانیتِ معنویت و ناعقلانیت دیانت
سه. انقضای عهد دین و دین‌داری
چهارم. بومی‌زد‌گی دین
پنج. معنویت، پیام مشترک ادیان
شش. فرایند‌مداری معنویت و فراورده‌محوری دیانت
نتیجه

گفتار دوم: سیطره مجاز در ساحت هویت تاریخی
سیطره مجاز
انسان جدید در حصار «من»های مجازی
نماد سیطره مجاز در هویت تاریخی
معنویت عقیم
فلتات و فترات سنت‌گرایی

گفتار سوم: حجب‌النّور شرح حجاب‌های نورانی در شعر حضرت امام(س)
شخصیت سرشار
عرفان امام(س)
حجاب‌های نورانی
جهان فشرده
پرده انوار
حجاب عرفان
عشق و معرفت
عرفان، شریعت شیدایان
دین ذومراتب

گفتار چهارم: شهود و شیدایی
مویه روحگداز
لسان شعر
ناله نی
جهان‌بینی شهودی
تازیانه تعریض بر گرده حلاج
تخطئه مسلک‌مداران و مدرس‌نشینان
عشق و هستی
تفسیر عشق
عشق در لسان وحی
طلب‌الدلیل بعدالوصول

کتابنامه
فهرست آیات
فهرست روایات و ادعیه (سنت)
فهرست اشعار
نمایه

درباره ی هنر

درباره ی هنر

مقدمه

 

مشخصات نشر: تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۵

 

دفتری که پیش رو گشوده دارید، از هفت مبحث به‌شرح زیر فراهم آمده است:
۱٫ حقیقت هنر و نسبت و مناسبات آن با دین.
۲٫ جایگاه هنر در جغرافیای معرفت.
۳٫ هنر و ارزش.
۴٫ درباره‌ی فقه هنر.
۵٫ هنر؛ رمزوَرزی و نمادگرایی.
۶٫ قرآن و روایت هنری.
۷٫ هنر پرستشگاهی.
این مطالب در ظرف سنوات متمادی و برحسب شرایط مختلف، اینجا و آنجا ارائه شده‌اند، این امر می‌تواند موجب اندکی تکرار و تهافت نیز باشد؛ بخش‌هایی از مباحث کتاب به ضمیمه‌ی مباحث دیگری، در سال ۱۳۷۵، به‌مناسبت کنگره‌ی شعر حوزه، در قالب رساله‌ای با نام «شهود و شیدایی» از سوی مؤسسه‌ی انتشاراتی اطلاعات منتشر شده بود و اکنون سال‌هاست نسخه‌های آن نایاب گشته است؛ ازاین‌رو بنا به اصرار برخی دوستان و به اهتمام جناب آقای امیرحسین حیدری و با همت آقاحامد رشاد، به‌صورت کنونی سامان یافته، آماده‌ی عرضه گردیده است.
با اندکی مسامحه، این کتاب را باید اثری در حوزه‌ی فلسفه‌ی هنر قلمداد کرد. فلسفه‌ی هنر به بررسی مباحثی از قبیل مطالب زیر می‌پردازد:
یکم) چیستایی (ماهیت) هنر؛
دوم) چهایی (مؤلفه‌ها) هنر؛
سوم) سرشت و صفات هنر؛
چهارم) هستی‌شناسی هنر؛
پنجم) معرفت‌شناسی هنر؛
ششم) روش‌شناسی مطالعه‌ی هنر؛
هفتم) طبقه‌بندی و گونه‌شناسی هنر؛
هشتم) نسبت و مناسبات انواع مقولات هنری با یکدیگر؛
نهم) ازآیی هنر (آبشخورها و مناشی)؛
دهم) ازآنی هنر (سنخه‌شناسی/ هویت‌شناسی)؛
یازدهم) کجـایی هنر (نسبت و مناسبات هنر با عناصر وجه نرم‌افزاری حیات بشر، مانند دین، علم و معرفت، فرهنگ، اخلاق، و…)؛
دوازدهم) برینگی و زیرینگی هنر؛
سیزدهم) آیین‌وری (روشمندبودن یا نبودن) و یاساگری (قاعده‌پردازبودن یا نبودن) هنر؛
چهاردهم) آیین‌شناسی هنر (اصول و قواعد حاکم بر هنر)؛
پانزدهم) چرایی (علت‌شناسی)؛
شانزدهم) برایی (غایت‌شناسی) هنر؛
هفدهم) آینده‌پژوهی هنر؛
در این کتاب راجع به اغلب محورهای فلسفه‌ی هنر (به‌جز عنوان‌های سیزدهم، چهاردهم و هفدهم) بحثی مطرح شده است؛ البته درباره‌ی مباحث یکم، چهارم، ششم، هفتم، نهم، دهم، یازدهم، پانزدهم و شانزدهم، با تفصیل افزون‌تری بحث شده و درباره‌ی سایر مطالب به‌اجمال و اشارت بسنده شده است.
در فصل‌هایی از این اثر، به پاره‌ای مباحث ـ مانند فقه هنر ـ که به نگاه اولی، از سنخ فلسفه‌ی هنر نیستند نیز پرداخته شده؛ اما آن مقال هم حاوی الگویی است برای تأسیس مبانی فقه هنر؛ بدین‌سان نسبتی با فلسفه‌ی هنر ـ به‌معنی گسترده‌ی آن ـ یافته است.
اگر بنا باشد نظریه‌ی هنری راقم ـ که گرانیگاه نظری مباحث این وجیزه را تشکیل می‌دهد ـ در قالب چند بند کوتاه گزارش شود، بشرح زیر خواهدشد:
یک) هنر، عبارت است از: «آفرینش» یا به تعبیر دقیق‌تر «بازآفرینش» و بازنمایش یک «عین» یا یک «معنی»، برآمده از «الهام» یا «وسوسه».
دو) هنر (آفرینش/ بازآفرینش) دارای دو ساحت است: ساحت ظاهر و ساحت باطن.
در ساحت ظاهر هنر، با چهار عنصر و عرصه مواجهیم:
۱٫ «قریحه‌ی هنری» که امری فطری است و در وجود آدمی به ودیعت نهاده شده است.
۲٫ «ملکه‌ی هنری» یعنی مهارتی که بر اثر تعلیم و تعلُّم، و تمرین و تکرار حاصل می‌آید.
۳٫ «آفرینشگری» و «هنرورزی»، فعل هنرمند (فعل بمعنای مصدری).
۴٫ «آفریده» و حاصل فعل هنری، یعنی اثر هنری.
ساحت باطن‌ هنر عبارت است از: «منشأ»، «مجرا» و «مقصد» آفرینش هنری.
سه) هنر از امور حقیقی است، نه از زمره‌ی اعتباریات.
چهار) اگر منشأ آفرینش هنری، مشیت الهی بود، و مجرای آن تجلی حضرت باری، و مقصدش نیز تعالی نفس هنرمند و دیگر آحاد بشر، هنر سماوی و قدسی است؛ و اگر منشأ هنر، اراده‌ی شیطان بود، مجرا نیز تلبیس و وسوسه‌ی ابلیس، و مقصد آن ارضاء حس و هوس، هنر صناعی و نفسانی است.
پنج) آفرینش الهی، خلقت از نوع «فطرت»، یعنی آفرینش بی‌پیشینه و زمینه، بدون الگو و آرنگ است، پس آفریده‌اش نسخه‌ی اول خلقت است، (انسان هنرمند نیز خود جزئی از «نسخه‌ی نخستین» خلقت است)، پس آن‌گاه که آدمی با اقتباس از روی «نسخه‌ی الهی» خلقت، دست به آفرینش می‌زند، که فقط با قبس از حضرت او ممکن است، نسخه‌ی دوم خلقت را پدید می‌آورد؛ پس اثر هنری نسخه‌ی دوم خلقت قلمداد می‌شود. به تعبیر دیگر: حق تعالی در تجلی نخست، عالم را می‌آفریند، در تجلی دوم که بر آیینه‌ی نفس هنرمند متعبد واقع می‌شود، اثر هنری را خلق می‌کند.
شش) به فرموده‌ی خداوند حکمت و امیر بلاغت (ع): «إنّ اللهَ جمیلٌ یحبّ الجمالَ»، حق متعال زیبا و زیباخواه است، پس او زیباآفرین است؛ زیرا عمل برخلاف پسند، خلاف حکمت است، و به دلالت آیه‌ی «فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقینَ»، او احسن‌الخالقین، پس لاجرم، مخلوقش احسن‌المخلوقین خواهد بود؛ و نسخه‌ی اول خلقت، زیباترین است، نسخه‌ی دوم نیز باید زیبا باشد. سّر اینکه زیبایی و هنر، و زیبایی‌شناسی و هنرمندی با هم در پیوندند همین نکته است. ازاین‌رو اثر هنری هرقدر به «کمال نفس‌الامری»، حد مثالی و الگوی اولی خود نزدیک‌تر باشد، دلپذیرتر و زیباتر می‌نماید.. با توجه به آنچه گفته‌آمد، هنر در پیوند وثیق با «زیبایی»، «کمال»، و «حقیقت» است.
هفت) اثر هنری، نسخه‌ی سوم هستی نیز قلمداد می‌شود؛ زیرا «نسخه‌ی اصلی و اولی هستی»، حق‌تعالی است؛ «نسخه‌ی دوم» آن، فعل حق است که گل سرسبد آن «انسان» می‌باشد؛ و خلق او (یعنی: دست‌آفریده‌ی انسان) «نسخه‌ی سوم هستی» است.
هشت) «هنر فطری» و سماوی، اکتشافی است؛«هنر فنی» و صناعی، اکتسابی. هنر سماوی، فراستی و فرصتی است، فراگرفتنی نیست؛ اما هنر صناعی، فراورزیدنی و فراآموختنی است. هنر فطری دل‌انگیز و روح‌نواز است؛ اما هنر صناعی تنها هوس‌انگیز و حس‌نواز؛ یعنی ارضاءکننده‌ی خواهش‌های نفسانی و حواس بشر است.
البته «فطرانیت» هنر می‌تواند نسبی و ذومراتب باشد؛ لهذا اثر هنری به میزان تأثرش از داده‌های فطری، و به مقیاس حدود سلامت فطرت آفریننده‌اش، می‌تواند «فطرت‌نمون» باشد.
نه) هنر، از جنس معرفت نیست، اما می‌تواند هم منشأ معرفتی داشته باشد و هم منشأ معرفت گردد. به تعبیر دیگر: هنر «ناشی» از معرفتِ فراچنگِ هنرمند است. اگر صاحب هنر برخوردار از معرفت صائب باشد، اثر او «حاکی» از حقیقت خواهد بود، و اگر معرفتِ فراچنگ هنرمند، کاذب (جهل) باشد، اثر او نیز کذب و کاذب خواهد بود و هنر کاذب درحقیقت هنر نیست، دروغ است.
تا حقیقت در جام جان هنرمند بازنتابیده باشد نمی‌تواند آن را به قلب غیر بازبتاباند.
ذات نایافته از هستی، بخش
چون تواند که بوَد هستی‌بخش؟
و هر آن‌کو دل خویش صیقلی کرد، جانش مستعد دریافت حقایق خواهد شد:
ز ملک تا ملکوتش حجاب برگیرند
هر آن‌که خدمت جام جهان‌نما بکند
نـه) برخی هنر را ذاتاً مقوله‌ای ضدارزشی پنداشته‌اند، بعضی دیگر آن را بالذّات بی‌طرف و عاری از وصف ارزش و ضدارزش انگاشته‌اند، گروهی دیگر هنر را فی‌نفسه و مطلقاً ارزشمند دانسته‌اند، و تقسیم هنر به «ارزشی» و «غیرارزشی» را ناصواب خوانده‌اند.
اما سخن سخته و سفته آن است که: آفریده‌ها و پدیده‌ها را می‌توان براساس ماهیت و منزلت علل اربعه‌ی آنها ارزش‌سنجی و عیارگذاری کرد؛ چراکه وجود هر معلولی بالقیاس به علتش، وجود رابط است، و وجود رابط وجود ظلی و تبعی است.
و طبق این الگو، هنر نیز به‌مثابه یک پدیده (معلول)‌، دارای علل اربعه‌ است و می‌تواند براساس ارزشمندی و عدم ارزشمندی علل خویش، ارزیابی شده، ارزشمندی و عدم ارزشمندی و نیز درجه‌ی ارزشی آن سنجش و تعیین ‌گردد.
پس بسته به اینکه چه کسی خالق اثر هنری است، آیا فاعل و پدیدآورنده‌ی آن انسانی متعالی است یا فردی فرومایه؟ برای چه مقصودی پدید آورده است، آیا قصد و غایت فاعل از خلق آن، مقصدی متعالی بوده یا غایتی متدانی؟ از چه ماده‌ای پدید آمده است، یعنی درونمایه‌ی اثر چیست؟ و آیا صورت و ساختار اثر به لحاظ فنی، درخور و فراخور است یا نه؟ هویت ارزشی هنر و حد ارزشمندی اثر هنری مشخص می‌گردد.
البته روشن است که بیان شامل و کامل نظریه‌ی هنری، با تصریح و تلویح به پاسخ همه‌ی پرسش‌های اساسی‌ای که در قالب فهرستواره‌ی فلسفه‌ی هنر در بالا ارائه‌ شد، ممکن می‌شود، و چنین شرحی موکول به مجال مناسب است.
در پایان این دیباچه، از باب وظیفه‌گذاری و قدرشناسی، اوّلاً از فرزند دلبندم آقاحامد رشاد، به‌جهت صرف وقت معتنابه و مداقه‌های درخور ستایش و اعمال اصلاحات ارزشمند، تشکر می‌کنم؛ ثانیاً از زحمات و ظریف‌اندیشی‌های ارزنده‌ی جناب آقای حیدری در آماده‌سازی فنی متن و تهیه‌ی پانوشت‌ها، قدردانی می‌کنم؛ ثالثاً از گروه ادبیات اندیشه‌ی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه‌ی اسلامی، خاصه از مدیر ادیب و اعضای فاضل آن، به‌جهت تذکرات ارزنده‌ای که در روند تدوین اثر ارائه فرموده‌اند، از صمیم دل سپاسگزاری می‌کنم.
از اصحاب نظر و اثر در حوزه‌ی هنر نیز فروتنانه تقاضا می‌کنم راقم کمین را از ارائه‌ی نظرات انتقادی و اصلاحی خویش راجع به این اثر کالِ بی‌کمال، دریغ نفرمایند.

علی‌اکبر رشاد
دهم فروردین‌ماه ۱۳۹۴

فهرست

پیش‌گفتار
مقدمه‌ی مؤلف
حقیقت هنر و نسبت و مناسبات آن با دین
درآمد
تعریف دین
تعریف هنر
هنر؛ «آفرینش برآمده از الهام یا وسوسه»
هنر؛ «زیبایی»، «کمال» و «صید حقیقت»
گونه‌شناسی هنر
«هنر فطری ـ سماوی»، «هنر فنی ـ صناعی»
«هنر شهودی»، «هنر شرعی» و «هنر شهوی»
نسبت و مناسبات دین و هنر
تذکار و اخطار
جایگاه هنر در جغرافیای معرفت
هویت‌شناسی و جایگاه‌سنجی امور هموند و همگن
جایگاه‌شناسی هنر در جغرافیای امور هموند و همگن
روش پاسخ‌گویی به پرسش از «جایگاه هنر»
تحلیل پرسش اصلی بحث
مراد از «هنر» مذکور در متن پرسش
هنر به‌مثابه حکمت
تعریف علوم انسانی
جایگاه هنر در جغرافیای معرفت
هنر و ارزش
کاربردهای واژه‌ی «هنر»
تعریف مختار از هنر
مفهوم‌شناسی واژه‌ی «ارزش»
هویت علل اربعه‌ی اثر هنری، به‌مثابه عیار ارزش‌ آن
دین و ارزش‌گذاری هنر
درباره‌ی فقه هنر
فهرست‌واره‌ی بایسته‌های فقه هنر
الگویی برای تأسیس مبانی فقه هنر
مبانی احکام خمسه‌ی شعر
هنر؛ رمزوَرزی و نمادگرایی
گستره‌ی رمزورزی و نمادگرایی
زبان دین
متعلَّق مواجهات انسان؛ «نماد»، «نمود»، «نهاد»
صورتی در زیر دارد آنچه در بالاستی
«نفس عبد»، «نمود رب»
حجاب‌های نورانی و ظلمانی
جایگاه ویژه‌ی رمزورزی در دین
سمبولیسم؛ سبکی نوآمد یا کهن؟
کارویژه‌های نمادگرایی
قرآن و روایت هنری
به هنر زیستن، بی‌هنر زیستن!
روایت هنری، همزاد بشر
متون مقدس و استخدام قصه
پنجاه‌ و دو قصه‌ی قرآنی
تنوع و کثرت معارف، از وجوه اعجاز قرآن
احسن‌القصص و چهار رویا
هنر پرستشگاهی
هنر؛ نسخه‌ی دوم خلقت
هنر شهوی و هنر شهودی
جلوه‌های بیست‌وچهارگانه‌ی هنر پرستشگاهی
مهم‌ترین شاخصه‌ی هنر پرستشگاهی
پیام‌های هنر پرستشگاهی
منابع
فهرست آیات
فهرست روایات
نمایه

 

 

 

دموکراسی قدسی

دموکراسی قدسی

دموکراسى قدسى‏

مباحثى در باب زمینه و زیرساخت‏هاى سکولاریسم،
ونگاه و نسبت دین به دنیا، دولت، خردورزى،
آزادى، مدارا، توسعه، دموکراسى و ایدئولوژى.

 

مشخصات نشر: تهران: مرکز نشر آثار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۷۹

 

پیشگفتار

آن‏چه پیش رو دارید از تدوین مقالات (و احیاناً سخنرانیهایى) پدید آمده است که عمدتاً در کنفرانس‏ها و نشست‏هاى علمى گوناگون در داخل یا خارج کشور، ارائه شده است. کانون جغرافیاى محتوایى مجموعه را مباحث نظرى سیاست، به ویژه زیرساخت‏هاى فلسفى کلامى آن تشکیل مى‏دهد.
هرچند، از مجموعه‏ هایى از این دست، انسجام ساختارى و ترتیب و ترتّب دقیق فصول یک رساله‏ى تالیفى را نمى‏توان توقع برد، اما سعى شده است که با گزینش و چینش مناسب مطالب، تناسب نسبى در مجموعه حاصل آید. چنان‏که ملاحظه خواهید فرمود: مقالات نخست عهده‏دار تبیین و نقد زمینه و زیرساخت‏هاى فلسفى کلامى سکولاریسم (اینجهانى‏گرى) است، مقالات میانى و پایانى، به توضیح نسبت دین با برخى مقولات سیاسى، انسانى و عصرى (مانند دموکراسى، دولت، آزادى، مدارا، توسعه، خردورزى و ایدئولوژى) و نیز ارائه‏ى الگوها و تصویرهاى اسلامى در این زمینه‏ها، پرداخته‏اند.
مقاله‏هاى «نظریه‏ى رهبر گمارى توده‏اى» و «مدارا و خشونت» و «منزلت و موانع عدالت»، در چاپ دوم بر مجموعه افزوده شد.
از آن‏جا که از سویى مخاطب عمده‏ى مقاله‏ها و مقالت‏ها، نوعاً صاحب‏نظران حوزه‏ى فکرى بوده‏اند، و از سوى دیگر به اقتضاى طبع این گونه همایش‏ها، معمولاً بنده در حد یک نطق، مجال سخن داشته‏ام، گزیده‏گویى و ایجاز بر مضمون‏ها تحمیل شده است. (گرچه – به قول سهراب سپهرى – به حکم سرسوزن ذوقى که نصیبم شده است، گاه لگام قلم از کف بیرون شده و وضع برعکس شده است، و بابت اطناب مملّ، بیش از ایجاز مخلّ، از خواننده‏ى فرهیخته پوزش مى‏طلبم).
مقاله‏ى پنجم – برغم ایجاز – حاوى تصویر مطلوب و مختار بنده در باب سازه و سامانه‏ى سیاست و دولت است، هم از این روست که رساله را به عنوان دموکراسى قدسى معنون کرده‏ام.
اگر ابتلائات مجالم دهند، ساماندهى دو مجموعه‏ى دیگر از مقالات و سخنرانیها را (در قلمرو کلام و دین‏پژوهى – فلسفه و معرفت‏شناسى) منظور دارم که از بارگاه بلندبارى توفیق فرجام‏یابى هر دو را مسالت مى‏کنم.
از همکاران گروه سیاست پژوهشگاه که رنج بازخوانى مجموعه را برخویش هموار ساخته نکاتى را پیشنهاد فرمودند تشکر مى‏کنم، همچنین از عوامل پرتلاش مؤسسه‏ى فرهنگى دانش و اندیشه معاصر که در آماده‏سازى و نشر این اثر بذل سعى وافر کردند عمیقاً سپاسگزارم.
اللّهم وفّقهم وایّاى لماتحبّ و ترضى‏ ولا تجعلنا من‏الذّین یحسبون انّهم یحسنون صنعاً / آمین‏

على اکبر رَشاد
تاسوعاى ۱۴۲۱ – ۱۳۷۹/۱/۲۶

 

فهرست

۱ – عوامل پیدایى و پایایى سکولاریزم‏
دوکاربردسکولاریسم
پیوند سکولاریسم با اومانیسم، رشنالیسم، و
گونه‏شناسى عوامل ظهور سکولاریسم
تعامل بلاتبانى ملحدان و موحدان
اما عوامل پیدایى و پایایى سکولاریسم
۱٫ عدم دسترسى مسیحیت به متن وحیانى
۲٫ فقدان مفاهیم کافى در متون مسیحى براى نظام‏پردازى
۳٫ متزاحم‏انگارى دین و دنیا
۴٫ تأویل علمى متون مقدس
۵٫ استبداد دینمدارانه‏ى کلیسا
۶٫ مثلث رقابت قدرت
تفاوتهاى دینى فرهنگى شرق و غرب
غناى قدسى اسلام
صیانت قرآن
لزوم اصالت اجتهاد در فهم دین
عقل، عِدل نقل است
منزلت علم و معرفت
استعداد نظام پردازى در آموزه‏هاى اسلامى
کرامت و حرّیت انسان
اشراق شرقى
سکولاریسم، ایدئولوژى جهان شمول نیست
حسن ختام
پى‏نوشت‏ها

۲ – پى‏ساخت‏هاى معرفت شناختى اینجهانى‏گرى‏
آسیب شناسى حقیقت و معرفت
الف – مدرنیته: علت‏گرایى، به جاى دلیل‏پذیرى
ب – واگرایى و گسسته پسندى
انکار کل واره‏گى
مخاصمه‏ى انسان و طبیعت
تقدم حق بر تکلیف
فردیّت و ملیّت
انکار وحدت علوم
فنّاورى ارتباطات: غربت انسان یا قرابت انسانها؟
ج – آفت افراط و تفریط
موضوع و مدّعاى اصلى مقاله
۱٫ خردبسندگى و ناسازانگاشتن عقل و وحى
فلسفیدن ملازم با سکولاریسم نیست
شک دکارتى: عقلانیت فردگرا و انسانمدار
بیکن: فتواى تعارض عقل و دین
کانت و فرو کاست دیانت به اخلاق
۲٫ علم‏زدگى و ناسازگارى علم و دین
تحول گرایى پایه‏ى معرفت‏شناسى سکولار
الهیات، طفیلى علوم انسانى!
زیانهاى توسعه‏ى کاربرد منطق تجربه
پس از رنسانس،
حس‏مدارى، معرفت تهیدست
۳٫ زوال جزمیّت و رواج نسبیّت
شکّاکیت باستانى
باز زایش شک‏گرایى
هیوم، دام نسبیّت
کانت، ویرانى کاخ خرد
سقوط خاکریزهاى معرفت
شک‏گرایى جزمى
تنزیل منزلت دین
پى‏نوشت‏ها

۳ – عقلانیّت مدرن‏
پیامبران مدرن
کارکرد خرد جدید
انسان مدرن!
گردونه‏ى بیهوده گرد
نفى ولایت خدا: سربرآوردن از اسارت و استبداد مضاعف
مختار بى‏اختیار
تمدن کمّى
جبر مدرن
مثلث :منفعت، قدرت و لذّت
«علم» جدید: ذره شکافتن، آفتاب ندیدن
بار گران دنیاى مدرن بر گرده‏ى دنیاى دون مدرن
مرورى دیگر بر کاستیها و ناراستیها
چه باید کرد؟
نقش دین در دنیاى نو

۴٫ تعریف دین
بحرانهاى دنیاى نو
پاسخهاى دین، به پرسشهاى اساسى بشر
رسالت اصحاب ادیان

۵ – دموکراسى قدسى‏
مقدمه – تذکارهاى پیشینى
عناصر هفتگانه‏ى سیاست
فصل یکم – زیر ساخت‏هاى دموکراسى قدسى
فصل دوم – هندسه‏ى نسبت و نقش نقل، عقل و رأى
انواع سه‏گانه‏ى احکام
جدول نسبت و نقش منابع سه‏گانه در دولت
چند تبصره
فصل سوم – مختصات نظام سیاسى برساخته بر دموکراسى قدسى
خاتمه – تذکارهاى پسینى
پى‏نوشت‏ها

۶- نظریه‏ى رهبر گمارى توده‏یى و منطق استنباط
دو پاسخ در قبال پرسش از منشأ مشروعیت
آشفتگى و ناپیراستگى نظرات در مشروعیت
دراسات فى ولایه الفقیه و فقه الدّوله الاسلامیه
فرایند استنباط حکم
نکاتى که در تمسک به روایات باید رعایت شود
ایرادات وارد بر طرز استناد به روایات
مدعاى مؤلّف
ارزیابى دلالت دلائل بیست و ششگانه
برخى دلائل اعم از مدعا هستند
مدلول برخى از دلائل اخص از مدعاست
استدلال به ادله‏ى شورا براى منشأ مشروعیت
دلائل بیگانه با مدعا
منشأیت نصب الاهى
شرط اقبال
فحواى قاعده‏ى سلطنت
خطاب به هویت جمعى، دلیل رهبر گمارى توده‏یى!
حکایت شگفت اثبات رجحان انتصاب توده‏یى
بیعت و رهبرگمارى
آیا هر گونه بیعتى عقد لازم است؟
دلائل بى‏دلیل
برخى دلایل مؤلف خلاف مدعاست
تمسک به دلائل نصب الاهى، براى اثبات انتصاب توده‏یى
پى‏نوشت‏ها

۷- مدارا و خشونت‏
۱٫ آفت‏زدگى ادبیات اجتماعى معاصر
بار معنایى بومى واژگان کلیدى
آفات رایج
پیامد آمیزش حق و باطل
مراد از «ولایت مطلقه فقیه»
ولایت مطلقه، معادل اصطلاح حکومت مطلقه نیست
ولایت مطلقه و فرهنگ سیاسى معاصر
نظام سیاسى اسلام، نظام مشروطه‏ى مضاعف
۲٫ کاربرد نابجاى کلمات
تطورات چند باره اصطلاح «چپ و راست»
۳٫ کاربرد حربه انگارانه‏ى واژگان
دین، عدالت، آزادى
پلورالیسم
معانى خشونت و مدارا
معانى خشونت
معانى مدارا
قهر یا مهر، کدام مقدم است؟
کدام خشونت؟
خشونت شفاف، خشونت پیچیده
خشونت قانونى، خشونت طغیانى
خشونت قضات، خشونت بغات
خشونت مهر، خشونت قهر
جاذبه، دافعه
خشونت با ستم‏کیشان یا ستم‏کشان؟
خشونت با معاندان یا معاهدان؟
خشونت علیه خائنان یا خاطیان؟
خشونت با زبردستان یا زیردستان
خشونت براى
خشونت دیانت یا انانیّت؟
خشونت در دفاع از ملت و ملیت یا شخص و ؟
خشونت در برابر خشونت یا منطق؟
خشونت؛ واپسین چاره
آفت افراط و تفریط
اسلام اعتدال
کدام مدارا؟
مداراتِ تحمل، یا آنارشیسم ایدئولوژیک؟
مدارات، چون‏منش یا رواانگارى چون مبنا؟
مدارات براى شنیدن حقیقت یا شکستن حق؟
تسامح، استراتژى یا تاکتیک؟
مماشات در چارچوب، مماشات درباره‏ى چارچوب؟
مسامحه با دوستان یا مداهنه با دشمنان؟
مجامله با ستم‏کشان یا ستم‏کیشان؟
با غارتگران یا غارت زدگان؟
تسامح، با مخالفان یا باج‏دهى به معاندان؟
خویشتن‏دارى با خطاکاران یا خیانت‏کاران؟
مدارا براى تربیت یا توطئه؟
گذشت شخصى یا بخشش مصالح؟
مجامله در سلائق یا بر سر حقایق؟
مداراى صدق یا خدعه؟
مدارا از سرقدرت یا مماشات از سر فتور؟
خشونت، شرضرورى، قهر از سر مهر
پى‏نوشت‏ها

۸ – منزلت و موانع عدالت‏
معناى عدالت
منزلت عدالت
موانع عدالت
پى‏نوشت‏ها

۹ – آزادى‏
یک – تقسیمات آزادى:
الف : آزادى تکوینى، آزادى تشریعى
ب : آزادى درونى، آزادى برونى
ج : آزادى جمادى، آزادى نباتى، آزادى حیوانى، آزادى انسانى
د : آزادى هستانى، آزادى ولایى
ه’: آزادى اخلاقى، آزادى حقوقى
و : آزادى‏اندیشه، آزادى‏بینش، آزادى‏بیان و بنان، و آزادى رفتار
دو – تعاریف آزادى
نقد تعاریف آزادى
سه – منشأ آزادى
آزادى در منظر على(ع)
چهار – مبناى آزادى انسان
پنج – حدود و موانع آزادى
تفاوتهاى «حد» آزادى و «مانع» آزادى
لیبرالیسم افراطى، نه ممکن است و نه مطلوب
شش – حدود آزادى
آزادى، مرز آزادى
عقل، مرز دیگر
دین و آزادى
نقد متعارض‏انگارى دین و آزادى
قانون و آزادى
حق و آزادى
عدل و آزادى
سرانجام
پى‏نوشت‏ها

۱۰ – سهم و نقش فکر و فرهنگ دینى در توسعه‏
چند نکته‏ى آغازین
تأثیر دین بر فرهنگ
هرگونه دینى با توسعه و هرگونه الگوى توسعه‏اى با دین سازگار نمى‏افتد
بایستگى آسیب‏شناسى در قلمرو ادبیات دینى معاصر
ضرورت آفت‏زدایى در حوزه‏ى ادبیات سیاسى اجتماعى معاصر
لزوم بررسى فراگیر تلائم و تعارض دین و توسعه
الف) رابطه‏ى عقل، علم و دین
ب) منزلت و رسالت آدمى
ج) نسبت ماده و معنا، و دنیا و عقبا
پى‏نوشت‏ها

۱۱ – تأثیر تصویراسلامى انسان بر سامانه‏ى حیات سیاسى‏
انسان شناسى
مکاتب انسانشناختى
انسانشناسى اسلامى
انسان: ذات دوساحتى
راز تعابیر تناقض‏نماى قرآن از انسان
خصائل برین انسان
اوصاف نکوهیده‏ى آدمى
تصویر انسان در آیه‏هاى ۲۹ تا ۳۴ سوره‏ى بقره
اصل «یک، مساوى است با بى‏نهایت»
انسان مختار
نظریه‏ى «امر بین‏الامرین»
آدمى: سیر مدام
انسان: صیرورت، از صفر تا بى‏نهایت
بشر: جزئى از کل هستى
انسان: مسؤول معرفت و محاسبه
نظام زیست متناسب با ذات انسان
نظام مطلوب، ابتناء بر کرامت ذاتى
بایستگى بهره‏گیرى متوازن از عقل و وحى
مقتضیات مختصات ماهوى انسان
بشر و مصاف جبرواره‏هاى هشتگانه
دنیا و آخرت، دو فصل حیات آدمى

۱۲ – انسانشناس جان‏آشنا
وجوه شخصیت استاد جعفرى
گرایشهاى انسانشناختى
چهارسوى حیات آدمى
تفاوت انسانشناسى اسلامى و اگزیستانسیالیستى
منظر انسانشناختى استاد
پاسخ‏هاى استاد به تعابیر تناقض‏نماى انسان درباره انسان
«من»هاى انسانى
نهصدو پنجاه ویژگى انسان
مقایسه‏ى نفس و حق
کرامت ذاتى، کرامت اکتسابى
معناى «وَلَکُم فى الْقِصاص حَیاتٌ»
فیلسوف حکمت

۱۳ – هندسه‏ى مناسبات دین، دولت و جامعه، در ایران معاصر
دین، دولت، جامعه
آسیب‏شناسى معرفت «حقیقت»
عوامل ظهور پدیده‏ى سکولاریزم در غرب
هندسه‏ى مناسبات دین، دولت و جامعه در ایران معاصر
نظریه‏ى سیاسى امام خمینى(س)
مفهوم «جمهورى اسلامى»
قانون اساسى و سهم مردم در ساختار قدرت
ارادت معنوى، پیوند کارآمدسازى دولت

۱۴ – نسبت دین و ایدئولوژى‏
پیشینه‏کاوى واژه‏ى ایدئولوژى
تنوع و تطور کاربرد واژه‏ى«ایدئولوژى»
برخى تعاریف ایدئولوژى
تعاریف کلاسیک و مدرن
اطلاق ایدئولوژى به مکاتب مختلف، در حد اشتراک لفظى است
مختصات متعارض ایدئولوژیها
ارائه‏ى تعریفى عام و شامل براى ایدئولوژى میسور نیست
ایدئولوژى در دیدگاه متفکران معاصر
ایدئولوژى در منظر دکتر شریعتى
کارکردهاى ایدئولوژى از نظر دکتر شریعتى
بایستگى طرح ایدئولوژى اسلامى از نظر شریعتى
تلقى‏هاى مختلف ایدئولوژى در دیدگاه مطهرى و شریعتى
معنا و مبناى ایدئولوژى اسلامى از منظر استاد مطهرى
ایدئولوژیک کردن دین
معانى چهارگانه‏ى ایدئولوژیک شدن دین
کارکرد ایدئولوژیک دین
ویژگى‏هاى‏ایدئولوژى
نقد تعمیم اوصاف ایدئولوژى‏ها
انتساب‏آنچه‏به «طبیعت آدمى» و «طبع قدرت» مربوط مى‏شود، به ایدئولوژى!
اسلام، ذاتاً اوصاف منفى ایدئولوژى را برنمى‏تابد
برخى شبهات مطرح در باب ایدئولوژیک شدن دین
سامانه‏ى پیچیده اما دست‏یافتنى قرآن
رسالت دین، حیرت یا هدایت؟
مواضع غلط، نتیجه‏ى مبادى و مبانى غلط است
یکى از پنج خطا، منشاء متعارض‏انگارى دین و ایدئولوژى است.
فهرست اعلام (اشخاص، کشورها)
فهرست آیات قرآنى
فهرست روایات

 

شور اشراق

شور اشراق

 

شور اشراق
(گفت ـ نوشت‌هایی درباره‌ی شعر و شخصیت شماری از اصحاب حکمت و ادب)

 

مشخصات نشر: تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۴

 

مقدمه

باسم الله الحکیم المتکلّم

شور اشراق، نخستین‌بار در سال ۱۳۷۶ از سوی حوزه‌ی هنری و به بهانه‌ی برپایی کنگره‌ی شعر و قصه‌ی حوزه‌های علمیه منتشر گردید.
اینک: ضمن حذف مقاله‌ی «هنر پرستشگاهی» و انتقال آن به کتاب «درباره‌ی هنر»، و افزودن «آیا مولانا تکثرگرای دینی است؟»، «شهود و شیدایی»، «حجب‌النور»، «من به خال لبت ای دوست گرفتار شدم»، «بازتاب جهان‌بینی شهودی حضرت امام (ره) در شعر او» و «بانی شعر اعتراض»، حجم کتاب بیش از صددرصد افزایش یافته است.

این نسخه‌ی شور اشراق، شامل دوازده فصل مستقل به شرح زیر است:
مقاله‌ی «آیا مولانا تکثرگرای دینی است؟» گَرد اتهام پلورالیسم دینی از دامن مولانا جلال‌الدین مولوی می‌سترد؛ در «شاعر طره‌ها» به اجمال و ایجاز درباره‌ی شعر و شخصیت ادبی متکلم ـ فیلسوف برجسته‌ی قرن یازدهم، جناب عبدالرَّزاق فیّاض لاهیجی(قدّه) سخن رفته است؛ «شعر اسرار» در حد خود، پرده از هویت شاعرانه و منزلت ادبی حکیم سترک صدرایی، جناب حاج ملا هادی سبزواری(قدّه) برمی‌افکند.
«شهود و شیدایی» متن دیباچه‌ای ا‌ست که راقم بر نسخه‌ی دوم دیوان شعر حضرت امام خمینی (سلام‌الله و رضوانه علیه) نگاشته است، این مقال به ضمیمه‌ی چهار مطلب دیگر، یعنی «حجب‌النّور» و «میخانه‌ی عشق» که شرحی است بر غزل «چشم بیمار» آن حضرت و نیز گفتار «من به خال لبت ای دوست گرفتار شدم» و «بازتاب جهان‌بینی شهودی حضرت امام (ره) در شعر او»، حجاب از سیمای شاعرانه‌ی آن راحل رستگار برمی‌دارد و مخاطب مشتاق را با بخشی از آموزه‌ها و آرای عرفانی و اشراقی آن بزرگوار که در متن اشعارش بازتابیده است آشنا می‌سازد. به جهت آنکه این پنج مقاله و مقالت در مناسبت‌های گوناگون و در قالب‌های مختلف طرح شده، لاجرم حاوی پاره‌ای تکرار مضمونی نیز می‌باشد.
«بازآفرین چکامه» پرتویی کم‌سو می‌افکند بر شأن و شخصیت ادبی و میراث شعری شادروان مهرداد اوستا. مقاله‌ی «شور اشراق: نگاهی است گذرا به منزلت ادبی و ویژگی‌های شعر علامه‌ی ذوفنون حسن‌زاده آملی(حفظه‌الله)»، «بانی شعر اعتراض» حاصل گفت‌و‌گویی است که به بهانه‌ی نکوداشت شاعر معاصر علیرضا قزوه، درباره‌ی شعر و شخصیت ادبی وی با مؤلف صورت بسته است. «نماز در محراب شعر پارسی» کوته‌نگاشتی است درباره‌ی کاربردهای واژه‌ی نماز در شعر شاعران پارسی‌گوی و شرح نگرش آنان به این فریضه‌ی ارجمند که به جهت تناسبت با محتوای کتاب، در آن جای‌گرفته است.
اکنون به رسم ادب و قدرشناسی، باید از اعضای گرامی گروه ادبیات اندیشه‌ی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه‌ی اسلامی، خاصّه مدیر ادیب و دانشور آن جناب دکتر محمدرضا سنگری، به جهت ترغیب این‌ کمین به بازنشر اثر، و نیز از ایشان و شاعر فاضل جوان جناب دکتر محمدمهدی سیار که ارزیابی اثر را برعهده گرفتند و همچنین از دلبند صاحب‌کمالِ مشفقم آقاحامد رشاد که زحمت بازخوانی کتاب را متحمل شد، و سعی سازنده‌ی همگی به ارائه‌ی برخی پیشنهاده‌های اصلاحی انجامید، از صمیم قلب تشکر کنم.
همچنین وظیفه‌ی خویش می‌دانم از دوست دیرینم، شاعر فاضل نغزپرداز، جناب حجت‌الاسلام والمسلمین سیدعبدالله حسینی(حنیف) دبیر مکرم سومین جشنواره‌ی شعر حوزه که ابرام لطف‌آمیزش باعث انتشار دیگرباره‌ی شور اشراق گشت، سپاسگزاری کنم.
آراست دلپذیر اثر، مرهون دقت فنی جناب امیرحسین حیدری و کوشش همکاران محترم سازمان انتشارات پژوهشگاه است، لهذا از زحمات بی‌شائبه‌ی یکان‌یکان ایشان نیز صمیمانه قدردانی می‌کنم.

علی‌اکبر رشاد
تهران ـ ۲۶، ۸، ۱۳۹۴

 

فهرست

پیش‌گفتار
مقدمه

۱٫ آیا مولانا تکثرگرای دینی است؟
درآمد
معنا و انواع پلورالیسم دینی
مولانا و پلورالیسم دینی
چرا مولانا انحصارگرای دینی است؟
مدلول حکایت فیل و جماعت کوران
بررسی مدلول تمثیل‌های دیگر

۲٫ شاعر طره‌ها: درباره‌ی شعر حکیم فیاض لاهیجی
اجمالی از حیات فیّاض
مرتبه و میراث معرفتی فیّاض
اندکی درباره‌ی اشعار، رتبه‌ی و سبک ادبی فیّاض
تأثیرپذیری فیاض از دیگر شاعران
شاعر طره‌های پیچان
فیاض، بیدل و صائب
عقل و عشق در شعر فیاض
نسخ دیوان فیاض
برخی منابعِ برای مطالعه‌ی افزون‌تر فیّاض

۳٫ شعر اسرار: درباره‌ی شعر حکیم سبزواری
زیست‌نامه‌ی مختصر حکیم سبزوار
حکیم سبزواری و ادبیات
دیوان اشعار حکیم
حکیم و خواجه

۴٫ شهود و شیدایی: درباره‌ی شعر امام خمینی(قدّه)
مویه‌ی روح‌گداز
لسان شعر
ناله‌ی نی نفس آدمی
جهان‌بینی شهودی
تازیانه‌ی تعریض بر گرده‌ی حلاج
تخطئه‌ی مسلک‌مداران و مَدرَس‌نشینان
عشق و هستی
تفسیر عشق از زبان رومی و جامی
عشق در لسان وحی
طلب الدلیل بعد الوصول
مختصری از سابقه‌ی شعرسرایی آن بزرگوار و چگونگی تدوین دیوان
ادوار حیات شاعرانه‌ی امام(قدّه)
دیوان امام (قدّه)

۵٫ حجب النّور: شرح حجاب‌های نورانی معرفت در شعر حضرت امام(س)
امام؛ شعر و عرفان
حضرت امام و ابن عربی
حجاب‌های معرفت و معنویت
عرفان چشیدنی و دیدنی است
در حجابیم و حجابیم و حجابیم و حجاب
نکوهش عرفان مسلکی
چون به عشق آمدم …
متون مقدس، دین‌فهمی و دینداری، مدرّج‌اند

۶٫ میخانه‌ی عشق: شرح غزل «چشم بیمار» حضرت امام(ره)
زبان رایج غزل عرفانی
امام، عارف پاکباخته
کلیات معانی غزل شریف

۷٫ من به خال لبت ای دوست گرفتار شدم
روشن‌ترین پنجره، رو به جهان عرفانی
دسته‌بندی تاریخی ـ سبک‌شناختی شعر امام
سرگذشت دیوان شعر امام
وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما یَنْبَغی‏ لَهُ
تماشای عارفانه‌ی حضرت امام (قدّه)
منشورواره‌ی شخصیت حضرت امام(قدّه)
شخصیت امام (قدّه) منبع تفسیر شعر او
نسبت امام (قدّه) و دیگر شاعران

۸٫ بازتاب جهان‌بینی شهودی حضرت امام (ره) در شعر او
شاخص‌های شعر دینی
عرفان حماسی؛ عرفان حقیقی
عشق؛ مشعله‌ساز و مشغله‌سوز

۹٫ بازآفرین چکامه: درباره‌ی شعر و ادب مهرداد اوستا
ایران؛ کانون شعر و ادب
شعر پس از انقلاب
اوستا؛ احیاگر قالب قصیده
کارنامه کتبی اوستا
ویژگی‌های شخصیت مهرداد اوستا
سهم اوستا در غنی‌سازی خزانه‌ی واژگانی زبان فارسی
اوستای ادیب و شاعر

۱۰٫ شور اشراق: درباره‌ی شأن و شعر علامه‌ی ذوفنون حسن‌زاده آملی
علامه‌ی ذوفنون
استاد؛ نثر و شعرش
شور اشراق و شرار شهود
طومار بلند آثار مکتوب استاد
طرّه‌ی عشق

۱۱٫ بانی شعر اعتراض درباره‌ی شعر و شخصیت ادبی علیرضا قزوه
نسل اوّل و دوم شعرای انقلاب
حوزه‌ی اندیشه و هنر اسلامی
شب شعر فیضیه
کنگره‌ی سالانه‌ی شعر و قصه حوزه
روح ناآرام و معترض، حال و وصف همیشگی قزوه
خزانه‌ی واژگانی فقیر شعر معاصر
خصائص زبانی و مضمونی شعر قزوه
غزل‌سرای خوب
قزوه؛ «بانی شعر اعتراض»
«مولا ویلا نداشت» نقطه‌ی عطف جریان ادبی اعتراض
تفاوت‌های جوهری شعر اعتراض با نق‌زنی‌های روشنفکرانه
دغدغه‌های از نخلستان تا خیابان
دریغ از فراموشی لاله‌ها
«دو رکعت عشق»
«نی و نای» ادبیات انقلاب
بایستگی مضاعف ارسال آثار ادبی انقلابی به خارج

۱۲٫ نماز در محراب شعر پارسی
شعر پارسی پرورده‌ی دامان کیش محمدی(ص)
کاربردهای واژه‌ی «نماز»
نماز و تصویرهای دلاویزی که شاعران پارسی‌گوی پرداخته‌اند
شعر؛ بازگفت آداب و احکام نماز
نماز ریایی
نمازمداری زیست‌زمان
نماز، نماد طهارت و قداست
ساقه‌های سبز قنوت
منابع
فهرست آیات
فهرست روایات
نمایه

تماشای جمال

تماشای جمال

تماشای جمال

 

مشخصات نشر: تهران: انتشارات اطلاعات، ۱۳۷۲

 

دیباچه
کار ما گشته شب و روز تماشای جمال
نیست در کون و مکان مشغله‌ای خوش‌تر از این
در هنگام و هنگامه‌ی تقارن عید شریعت/ رمضان (روز پنجم) و عید طبیعت/ بهاران (بیست‌وپنجم اردی‌بهشت)، به سال یک‌هزاروسیصدوسی‌وپنج، زاده شدم. دعوی شاعری ندارم اما اگر بافته‌هایم شعر انگاشته شود شعر من از من چهارده‌سال جوان‌تر است.
سرودن را در قالب‌های سنتی و با مدحت و مرثیت اهل بیت وحی ـ سلام‌الله علیهم ـ آغاز کردم، اما رفته‌رفته دل به شعر نو سپردم و به مضامین سیاسی ـ اجتماعی روی آوردم، و به رغم دغدغه‌ی فروناکاستنی درونی نسبت به درستی و نادرستی طرح و ترویج امواج نودرنو ساخت و پرداخت شعرواره‌ها ـ بلکه گاه نثرپاره‌هایی که هیچ از شریعت نصیبی ندارند! ـ خود از ارتکاب بدان هرگز نپرهیختم. از دهه‌ی شصت ـ هرچند پیش‌تر نیز کمابیش می‌سرودم ـ به عنوان شیوه‌ی غالب، به قالب غزل و مفاهیم عرفانی گرویدم. اینک و همچنان جان‌شیفته‌ی غزل‌های خواجه‌ام، اگرچه لعبت سبک هندی (اصفهانی) نیز بسی دلرباست. پیش از آن حتی اگر غزل می‌گفتم و عرفانی می‌سرودم، باز، خواه‌ناخواه، به نحوی گریزی به سیاست می‌زدم و روح و رنگ حماسه در شعرم بروز می‌کرد (مانند غزل کیفر آزادگی و غزل طنعه و…)
مجموعه‌ای از سروده‌هایم در سال پنجاه‌ویک، به سرقت رفت و به‌خاطر از دست دادن برخی از قطعات، سخت متأثر شدم، هرچند همه‌ی آنچه تاکنون مانده است نیز شایسته‌ی ماندن نیست، و اگر سرایه‌ها و گویه‌هایی از این‌سان که در مجموعه‌ی حاضر فراهم آمده است ماندگار باشد در صرافت طبع و نکته‌سنجی مردم صافی‌سرشت و فرهمند ایران تردید می‌کردیم.
به هر روی، چون هرگز ـ جز در یک دوره‌ی کوتاه ـ شعر را جدّی نگرفتم شعر نیز هرگزم جدی نگرفت، و اکنون هم دو دهه است که چالش‌های فکری و مباحث نظری نوپدید، به دل‌مشغولی اصلی این کمینه بدل شده و مجال فعالیت ذوقی را از من ستانده است.
تاکنون در برخی حوزه‌ها و زمینه‌های علمی، فکری و ادبی مکتوباتی را ـ هرچند لاطائل ـ منتشر ساخته‌ام یا در دست ویرایش دارم. این زمینه‌های فکری ازجمله عبارتند از: در ساحت فلسفه، فلسفه‌ی دین و دین‌پژوهی؛ در حوزه‌ی فقه و اصول؛ در زمینه‌ی اندیشه‌ی سیاسی؛ در قلمرو عرفان، ادب و شعر.
هم‌اکنون نیز در زمینه‌ی فلسفه‌ی دین (و منطق فهم دین) و فلسفه‌ی معرفت دینی (و مبانی و موانع نوفهمی و نظریه‌پردازی دینی) به تحقیق مشغولم، همچنین با همکاری گروه‌هایی از همکاران فاضلم همزمان دو دانشنامه‌ی قرآن‌شناسی و فرهنگ فاطمی (س) را در دست تألیف داریم که از ساحت سبحانی توفیق به فرجام‌بردن آنها را طلب می‌کنم.
برخی از دوستانم که ـ از سر نیک‌گمانی ـ می‌پنداشتند سرایه‌های ناچیز این بی‌چیز، ارزش عرضه‌شدن دارد، مدتی بود که بر تنظیم و چاپ دیوان! ـ بر حسب عرف شاعران حرفه‌ای ـ اصرار می‌ورزیدند؛ اجابت اجمالی این توقع بی‌شائبه در قالب قبسات صورت تحقق بست و پس از قبسات نیز گزیده‌ای از سروده‌هایم در زمره‌ی سلسله‌ی «برگزیده‌ی ادبیات معاصر» از سوی نیستان تکرار چاپ را تجربه کرد؛ اکنون نیز بنا به نظر لطف مسئولان محترم مؤسسه‌ی انتشاراتی اطلاعات، قبسات ـ با نام جدید و افزودن قطعاتی ـ تجدید چاپ می‌شود.
هرچند ممکن است انتشار تماشای جمال، برای من در حکم زمین‌بوسی عرصه‌ی شاعری باشد، اما هنوز ذوق سرودن در من نمرده است و پری‌رو مستوری را تاب نخواهد آورد! و نیز کم نیست قطعات تمام و ناتمامی که آنها را در این مجموعه نیاورده‌ام و شاید پاره‌ای از آنها هرگز و برخی دیگر جز پس از کوچ، بخت بروز نیابد.
در تماشای جمال، راقم بی‌بضاعت به تماشای جمال جمیل هستی و هستی‌پرداز نشسته است؛ از نگاه رنگین‌کمانیِ تماشای جمال، همه چیز حتی زشتی‌ها زیبا و تماشایی‌اند، و همه‌گاه و همه‌جا و مجلای تجلی و تماشای جمال اوست؛ در تماشای جمال هیچ سروده‌ای از تصریح یا تلویح به وجه وجیه هستی و صورت صبیح هستی‌مندان خالی نیست؛ البته و هرچند از آنجا که سراینده‌ی مجموعه، زاده و زیسته‌ی عصر و عهدی دائم‌النظور و کثیرالتغیر است. تماشای جمال آینه‌ی اطوار و قطورات شگرف این روزگار سخت شگفت‌تر است؛ از این‌رو آیندگان هر آن‌که خواهد دگرگونی‌های زمانه و ذهنیت نسل مرا به تماشا بنشیند تماشای جمال می‌تواندش به کار آید. والسلام.

علی‌اکبر رشاد
تهران: دوازدهم بهمن یک‌هزاروسیصدوهشتادوسه

فهرست

دیباچه
فصل اول: غزلواره‌ها
خلوت
تماشای جمال
غوغای ناز
شکیبایی و مشتاقی
جام ازلی
کیفر آزادگی
خون شیشه
طرّه‌ی عشق
سلوک
طعنه
بار یار
شب
ترانه‌ی «فُزْتُ»
سماع
شرح اشارات
عهد ولایت
قبسات
سهم عشق
اشاره‌ی گل
برخیز!
تبرِ خون
کوچه شهاب
دارالجنون
یاد باد آن روزگاران…
برای اوستا
بهشت لَقا
شکوه
دلگیرترین پاییز
صف مژگان
هستی
روز و شب
نگار تازه

فصل دوم: مثنوی‌ها

سقراط عشق
رموز رهسپاری
نافله‌ی باغ
فصل سوم: چارپاره‌ها و…
شقشقه
سر نخ عشق
فریضه
فتوی
نبض عشق
مست قنوت
فصل الخطاب
قانون ستاره

چند دوبیتی مویه بر امام (ره)

پونه‌ی غم
کهکشون
نگاه دل
گل مو
نوای داغدارون
غم هجرون
سوار خسته
دوبیتی‌های حماسه
ای ستیغ بلند رهایی!
شهید
زخمی
شبیخوان
معبر
نجات قدس
رفع فتنه
یورش
بُراق
چارپاره‌های قدسی
ما عرفناک…
شوق
کشته‌ی عشق
چشم مشک
اشتیاق

فصل چهارم: مهشیدهای ابرآلود

تلویحات
بذر بیداری
سلاله‌ی باران
گل فریاد
زنجیر
حجله
تراوه
رگ‌های «خانه‌ی خورشید» می‌تپد
سجّیل
راز سینه
ای آرش الهی ایرانشهر!
باز هم اینک…
یک آسمان نگاه
ساقه‌های سبز قنوت
امتداد خدا در خاک

 

تلویحات

تلویحات

تلویحات

 

مشخصات نشر: تهران: چاپ و نشر عروج (وابسته به مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی سلام الله علیه) ۱۳۸۹

 

یادداشت شاعر

دفترکی که اینک در میان دستان مبارک شماست، در بردارنده دلگویه ها و جانمویه هایی است که شاعر ـ اگر شاعرش توان نامید ـ در صفت وسوگ راحل رستگار، حضرت امام خمینی ـ سلام‌االله و رضوانه علیه ـ قلمی کرده است. این مسودات، اگر از دل برنخاسته بود و از جان مایه نگرفته بود، ابداً ارزش نشر نداشت. من سپاس‌پذیر دوستان واحد ادبیات مؤسسه تنظیم و نشر آثار حضرت امام خمینی (ره) هستم که این کمین را نیز، به بهانه در دست‌داشتن این «کلاف نخ» نخ‌نماشده، به صف خریداران یوسف، راه دادند.

علی اکبررشاد
بهار ۱۳۸۸

فهرست

تلویحات
بذر بیداری
سلاله‌ی باران
باز هم اینک
رگ‌های «خانه‌ی خورشید» می‌تپد
اشاره‌ی گل
شقشقه
سرنخ عشق
فریضه
فتوی
نبض عشق
مست قنوت
شور ملکوت
فصل‌الخطاب
قانون ستاره
پونه‌ی غم
کهکشون
نگاه دل
گل مو
نوای داغدارون
غم هجرون
سوار خسته
سقراط عشق