حکم پژوهش و دانش‌ورزی در قلمرو زیست‌فناوری

حکم پژوهش و دانش‌ورزی در قلمرو زیست‌فناوری

آیت الله رشاد در دهمین جلسه درس خارج فقه مهندسی ژنتیک مطرح کرد:
حکم پژوهش و دانش‌ورزی در قلمرو زیست‌فناوری.
اشاره:
آنچه پیش روی خوانندگان ارجمند قرار دارد، سلسله مباحثی است برگرفته از دروس خارج فقه آیت الله رشاد که تحت عنوان «فقه مهندسی ژنتیک و جنگ بیولوژیک» (فقه التکنولوجیا الحیویه و الحرب البیولوجیه)، هفت صبح روزهای زوج هفته، در مؤسسه آموزش عالی حوزوی امام رضای تهران ارائه می‌شود. این دروس بصورت برخط (آنلاین) از طریق شبکه ‌اینترنتی Eshia (ایشیا/ مدرسه فقاهت) قابل دریافت است. (روش اتصال به شبکه در پایگاه رسمی استاد، توضیح داده شده است)
ضمنا صوت و متن دروس نیز در پایگاه رسمی آیت الله رشاد، پایگاه رسمی حوزه امام رضا (ع)، کانال آیت الله رشاد و کانال حوزه علمیه استان تهران، در شبکه‌های ایتا، سروش و بله، برای استفاده فضلا و طلاب عزیز متناوبا بارگذاری می‌شود.

فقه مهندسی ژنتیک و جنگ بیولوژیک
جلسه دهم (۱۳/۲/۹۹):
بسم‌الله الرحمن الرحیم
تا کنون راجع به پاره‌ای مباحث تمهیدی و مقدماتی از جمله، تعریف، موضوع شناسی، اقسام و قلمرو فقه مهندسی ژنتیک بحث کردیم. در ادامه، به منطق و روش تعریف فروع و تفصیل مسائل پرداختیم. آن گاه دربارۀ روش بررسی ساختار و مهندسی مباحث فقه مهندسی ژنتیک سخن گفتیم. بر اساس روش شناسیِ ساختاردهی، حدود بیست فصل را فهرست کردیم که می‌توان بر اساس آنها در فقه مهندسی ژنتیک بحث کرد. پس، مجموعۀ فقه زیست فناوری فعلاً در قالب بیست فصل قابل شرح است. سپس وارد فصول شدیم. فصل اول در باب مبادی، قواعد نظری و پیش انگاره‌های فقه مهندسی ژنتیک بود. بعد از قواعد فقهیۀ مرتبط با فقه مهندسی ژنتیک سخن گفتیم. سپس از قواعد اخلاقیه و ارزشی مرتبط با مهندسی فقه ژنتیک بحث شد. گفتیم منطقاً خوب است مباحث مربوط به قواعد اخلاقی و ارزشی را قبل از قواعد فقهیه مطرح کنیم.

اکنون، به فصول اصلی فقه مهندسی ژنتیک رسیده‌ایم. فصولی که در هریک از آنها، باید یکی از عرصه‌ها و ابعاد تأثیر مهندسی ژنتیک و یکی از حوزه های مرتبط با آن مطرح شده، احکام فروع قابل طرح ذیل آن، مورد بررسی و استنباط قرار گیرد.
به طور خلاصه، با اشاره به روش شناسی ساختاربندی و تفریع فروع، در اولین فصل بحث از مسائل «احکام پژوهش و دانش‌ورزی در قلمرو زیست‌فناوری» را آغاز می‌کنیم.
عرصه و ابعاد علمی‌مهندسی ژنتیک
بعد از بحث از قواعد نظری و معرفتی، قواعد اخلاقی و ارزشی، قواعد فقهی و حکمی، اولین فصل از مجموعه ۱۶ فصل اصلی که فقه فروعی مهندسی ژنتیک آغاز می‌شود بحث از احکام پژوهش و دانش‌ورزی (کار علمی) در مهندسی ژنتیک است. اینکه قبل از آنکه وارد احکام کاربست مهندسی ژنتیک در سایر عرصه‌های شانزدهگانه و کاربرد معین فرایندهای زیست‌فناوری در زمینه های مشخص شویم، بررسی کنیم ببینیم کهاحکام پژوهش و دانش‌ورزی در قلمرو زیست‌فناوری (کار علمی) ‌در قلمرو مهندسی ژنتیک چه حکمی‌دارد. این اولین فصلی است که می‌خواهیم مسائل آن را مشخص کنیم و احکام مربوط به مسائل آن را بیان کنیم. به طور خلاصه، همان روش‌‌شناسی تفریع فروع و تفصیل مسائل و نیز روش شناسی ساختاربندی فقه را می‌خواهیم در این فصلِ مشخص عرض کنیم. می‌خواهم آن دو منهجه و آن دو روش شناسی را در قالب دو بند عرض کنم. تا بر آن اساس وارد مباحث فرعی و حکمِ فروع این فصل اول از فصول اصلی فقه فروعی فقه مهندسی ژنتیک شویم.

اولاً باید انواع عرضی و مصداقی هر عرصه و سپس فروع و اجزاء طولی آن را مشخص کرد. توضیح آنکه وقتی در همین فصل می‌خواهیم بگوییم «حکم کار علمی ‌در زمینه مهندسی ژنتیک چیست؟» اول باید بگوییم «در زمینه مهندسی ژنتیک چند نوع کارِ علمی‌ می‌شود انجام گیرد؟» دسته‌‌بندی انواع کار علمی‌ای که در زمینه مهندسی ژنتیک می‌تواند به طور عرضی و افقی انجام شود بیان شود. هم چنین باید فروع، اجزاء، مراتب و لایه‌های کار علمی ‌که می‌شود در حوزه مهندسی ژنتیک انجام گیرد و نیازمند بررسی فقهی است شناخته شود. و لازم است، فروع قابل فرض را در لایه های زیرین انواع کار علمی‌که در زمینه مهندسی ژنتیک انجام می‌شود مشخص کرده، احکامش را بیان کنیم.
پس بنابراین اول باید بگوییم چند نوع کار علمی‌در مهندسی ژنتیک صورت می‌پذیرد که راجع به آنها سوال فقهی مطرح است و باید در قالب فروعی پاسخ این سوالات را داد. در وهله دوم، باید بگوییم مراتب و اجزاء انواع کار علمی ‌که زمینه مهندسی ژنتیک انجام میگیرد به صورت طولی کدام‌ها هستند که در زمینه آنها پرسش فقهی و شرعی مطرح می‌شود و باید به آنها پاسخ فنی داد.

نکته دوم اینکه خب قهراً باید بگوییم این انواع و فروع و اجزاء دارای چه حکمی ‌از احکام خمسه و احیانااحکام وضعیه هستند. فرض کنید به لحاظ کار علمی ‌در زمینه مهندسی ژنتیک ممکن است کسی در نوع گیاهی و دیگری در نوع حیوانی و سومی‌ در ساحت انسانی کار علمی‌ کند. انواع کارهایی که در عرصه‌های و گونه‌های مختلف علمی ‌می‌شود و لایه‌های فعالیت های علمی‌که صورت می‌پذیرد مهم است. اینکه کار علمی‌ در چند لایه و سطح، صورت می‌پذیرد. در زمنیه مهندسی ژنتیک از کمترین تا بیشترین تصرف و تعدیل در فرآیند کار علمی ‌میتواند در طول هم در زمینه‌های مختلف اتفاق بیفتد. از یک اختلاط و تمزیج عادی دو موجود زنده شروع کنیم، تا به ظاهر اختلاق و آفرینش یک موجود زنده، اینها با هم متفاوت هستند و لایه‌های گوناگون از کار علمی ‌در عرصه و زمینه مهندسی ژنتیک به حساب می‌آیند.
باید ببینیم این انواع، اجزاء، مراتب و لایه‌ها مشمول کدام یک از احکام خمسه تکلیفیه می‌شوند. یا احیاناً مصداق چه نوع حکم وضعی خواهند شد. این موضوع قهراً باید با نگاه به مراتب مبنایی که حکم بر اساس آن صادر می‌شود صورت بندد. به عنوان مثال، اگر احکام خمسه تکلیفیه در اینجا مطرح است، از جواز، استحباب، تا وجوب، از کراهت تا حرمت، به اقتضای چه حالت و وضعیت مفروض در موضوع می‌شود یکی از این احکام خمسه را طرح کرد و گفت حکم به آن داد. در این مرحله باید بگوییم به لحاظ اولی و ذاتاً، این فعل علمی (پژوهش و دانش‌ورزی در قلمرو زیست‌فناوری) ‌جایز ، و مباح، مستحب یاواجب، ، مکروه یا حرام است. یک بار حکم آن فعالیت را ذاتاً در نظر بگیریم و بگوییم حکم اولی و ذاتی آن چیست. بار دیگر، بگوییم عرضیاً، حکم ثانوی هر یک از این انواع و مراتب فعل علمی‌که در این قلمرو صورت می‌بندد چیست. به این ترتیب، ما در واقع، می‌توانیم احکام خمسه تکلیفیه را ناظر به انواع و مراتب کار علمی‌ در زمینه مهندسی ژنتیک بیان کنیم. روشن است که بیان احکام تکلیفیه و نیز احکام وضعیه، باید بر اساس قواعد نظریه، قواعد اخلاقیه و قیمیه ، هم چنین قواعد فقهیه و ادله سمعیه و عقلیه، مورد بررسی قرار گیرد. بسته به اقتضاء آن سه دسته قواعد، و این دو گروه ادله – ادله نقلیه و عقلیه- حکم متناسب مربوط به آن نوع و مرتبه مشخص شود. این اجمال روشی است که ما باید در دستیابی به حکم هرگونه فعالیت علمی ‌طی کنیم و به کار بندیم.
اجمالاً پاره‌ای فروع را فرض کردم که یکی یکی باید آنها را مورد بررسی قرار دهیم.
جواز یا عدم جواز غوررسی در خلقت برای کشف قوانین و سنن حاکم بر آن
اولین فرع و فرضی که در ذیل این فصل قابل طرح است عبارت است از اینکه آیا اصولاً توغل و غوررسی در خلقت برای کشف قوانین و سنن حاکم بر خلقت یا نوعی از مخلوق و اسراری که در خلقت آن نوع از مخلوق زنده (کائنات حیه) وجود دارد جایز است یا نه؟ آیا حق داریم وارد مطالعه شویم تا قوانین حاکم بر حیات یک موجودِ حَیِّ معین را کشف کنیم؟ یا انسان حق ندارد در حریم قوانین حَیَوی و زیستی موجوداتِ زنده ورود کند. به تعبیر مزاح آلودی بگوییم این نوعی فضولی در کار خدا است. ما باید سرمان را پایین بیندازیم و زندگیمان را کنیم. اصولاً اینکه جایز است وارد کشف سنن و قواعد حاکم بر حیات به طور کلی یا در خصوص یک موجود زنده مشخص شویم یا نشویم، اگر جایز باشد آیا مطلقاً جایز است؟ یعنی هرگونه ورود علمی ‌برای کشف سنن و اسرار در هر حدی مجاز است؟ یا تا یک مراتبی مجاز میباشد؟ به تعبیر دیگر، اگر طرفدار جواز شدیم، آیا جواز مطلق یا جواز مشروط و محدود؟ جواز محدود به این معنا که ما تا جایی می‌توانیم پیش رویم، وارد حریم حیات شویم و سنن و اسرار را کشف کنیم. نمی‌توانیم تا نهایت پیش رویم. مثلاً تا حد فهم اینکه اگر دو گیاه با هم پیوند بخورند چه قواعد، سنن و اسراری آنجا وجود دارد. یا اینکه می‌توانیم از این فراتر رویم و وارد مراتب بعدی شویم؟ تا جایی که مثلاً بتوانیم حسب ظاهر ، درختی را بیافرینیم.
پیشتر در فصل مربوط مباحث کلامی‌و الهیاتی گفتیم که این، خلق نیست. آنچه که دانشمندان و فیزیکدانان و احیائیون (زیست شناسان) انجام می‌دهند خلق نیست. بلکه کاربست قوانین و سنن الهی است. دانشمند زیست‌شناس به مثابه مُعدّ و ابزار خدای متعال در اعمال فرآیند زیست فناورانه نقش آفرینی می‌کند. اما فرض کنیم مرحله نهایی این می‌شود که از سلول بنیادی انسان همانندآوری ، استنساخ و مشابه‌سازی کنیم و یک انسان دیگری به عرصه وجود بیاید.
اگر اصلِ این کار جایز است، این جواز تا کجاست؟ یا چون این کار به نحوی دخالت در کار خدا، تصرف در خلقت و ورود در حریم خالق قلمداد می‌شود، اصلا جایز نیست. یا نه، چنانکه در جهت ایجاب و جواز گفتیم، مراحل و مراتبی از چنین فعالیت علمی‌جایز نیست.
این اولین و زیرساختی ترین پرسشی است که مطرح می‌شود.
طبق روال فنی بحث های فقهی، نخست باید به سراغ ادله نقلی برویم. در بین ادله نقلی هم اولاً باید به سراغ «کتاب» و بعد هم سراغ «اخبار» رفت. بعد از آن، احیاناً طبق سیری که در حوزه استنباط طی می‌کنند، اگر «اجماعی» یافتیم به سراغ آن برویم و بعد از آن هم به سراغ «ادله عقلی» برویم.
کتاب
من آیات را دسته‌بندی کردم که به تدریج و هر دسته را مورد اشاره قرار می‌دهیم. البته اجمالا به آنها استدلال می‌کنیم و عبور خواهیم کرد.
دسته‌ای از آیات، عموماتی هستند که به نحو فراگیر و مطلق، انسان را به تحصیل علم تشویق و ترغیب می‌کنند. تحصیل علم در حوزه محسوسات و مادیات، نه مثلا فقط تحصیل علم در حوزه الهیات، فلسفه یا شرعیات. گاه، غایت چنین تحصیل علمی ‌هم مورد تصریح قرار می‌گیرد. مثلاً برای اینکه پِی به اسرار حیات ببریم و عظمت خلقت و آن گاه، عظمت خالق را دریابیم. خطاباتی که انسان را به کشف سنن حاکم بر عالم مادی بر می‌انگیزند.
آیه ۵۳ سوره مبارکه فصلت
«سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّى یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَ لَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلَى کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ» (فصّلت: ۵۳)

آیه می‌فرماید ما آیه ها و نشانه های خود را در افق های گوناگونِ محسوس که می‌تواند در دیدرس و تیررس معرفتی بشر قرار گیرد نشان خواهیم داد. نیز آنچه که در وجود خود انسان‌ها است؛ آیات و علائم مان را در أنفس آنها ارائه خواهیم کرد.
آیا این آیه به این معناست که مجموعه آیات و علائم یعنی همان سنن و اسرار و قوانین و ضوابط حاکم و شگفت و شگرف موجود در آفاق و أنفس برای انسان خواب نما می‌شود و در خواب به آنها ارائه می‌کنیم؟ یا صرفاً به نحو وحیانی به همه آحاد الهام می‌کنیم؟ یا احیاناً به طور فطری به آنها القاء می‌کنیم؟ یا آنها به نحو عقلی و علمی ‌و تجربی با مشاهده این آیات و علائم به اسرار و سننی که در بیرون (آفاق) و درون (انفس) وجود دارد پی می‌برند؟ قهراً این نکته اخیر به معنای همان مطالعه علمی () پژوهش و دانش‌ورزی‌می‌باشد. بنابراین خدای متعال به طور کلی و به لسان اطلاق می‌فرماید ما چنین می‌کنیم که انسان به سنن، اسرار و ظرائف و طرائف حیات و وجود در بیرون و درون هستی خود پی ببرد. از این آیه می‌توان استفاده کرد که انسان اجمالاً حق، بلکه بسته به غایت، تکلیف دارد. بسا بتوان از این آیه، وجوب پاره‌‌‌‌‌‌‌ای از مطالعات علمی ‌آفاقی و أنفسی را به دست آورد. دست کم اینجا جواز به دست می‌آید که خودِ خدای متعال مشوِّق و مرغِّب است. خداوند متعال به مطالعه سنن و اسرار و طرائف و ظرائف آفاقی و أنفسی ترغیب می‌فرماید.
آیه ۳ سوره مبارکه ملک
آیه دیگری که لسان امری دارد آیه ۳ سوره مُلک است:: «الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا مَّا تَرَی فِی خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِن تَفَاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَیٰ مِن فُطُورٍ [۳] ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ کَرَّتَیْنِ یَنْقَلِبْ إِلَیْکَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَ هُوَ حَسیرٌ» (الملک:۴- ۳) آیه در خصوص کیهان شناسی است. می‌فرماید خدایی که آسمان های هفتگانه را به صورت طباق، طبقه طبقه و لایه لایه خلق کرد. البته نه به این مفهوم که ما به سهولت می‌توانیم به این طبقات دست پیدا کنیم. ولی اجمالا قرآن کریم می‌فرماید که کیهان چنین است. خدای متعال آسمان را آفرید و در این خلقت الهی تفاوتی نیست. شما در آن عدم انسجام نمی‌بینید. خلل و فشل نمیبینید. می‌پرسد بار دیگر بازنگری کن و چشم را دقیق‌تر بدوز. این می‌تواند اشاره باشد به اینکه نوعی مطالعه تجربی کن. آیا هرگز در هستی و خلقت فطور می‌بینی؟ این استفهام انکاری است و به معنای “نمی‌بینی” می‌باشد، هرگز فطوری در خلقت نمی‌بینی.
این آیه صریحاً اشاره به قواعد و سننی در خلقت کیهان و عالم ماده دارد. اینکه مجموعه این عالم قانون‌مند است. دارای انسجام و فاقد خلل و فشل است. به انسان هم خطاب می‌کند برو مطالعه کن «ما تری فی خلق الرحمن من تفاوت» تفاوتی ملاحظه نمی‌کنی. عدم انسجام و ناهماهنگی ملاحظه نمی‌کنی. سپس امر می‌فرماید: «فارجع البصر» چندباره مطالعه کن، به نحو حسی مطالعه کن. آیا در آن فطور خواهی دید؟ نمیبینی.
از این آیه این مقدار می‌شود فهمید که مسلماً جایز است که به مطالعه هستی محسوس بپردازیم. اصل این جواز می‌تواند شامل زیست فناوری هم بشود. چون زیست فناوری هم نوعی فعالیت علمی‌قلمداد می‌شود. ما داریم فعلاً به عمومات اشاره می‌کنیم.
آیه ۲۰ سوره مبارکه عنکبوت
آیه دیگری که می‌تواند مورد تمسک قرا گیرد آیه ۲۰ سوره عنکبوت است «قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ۚ ثُمَّ اللَّهُ یُنْشِئُ النَّشْأَهَ الْآخِرَهَ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ» «قُلْ سیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ یُنْشِئُ النَّشْأَهَ الْآخِرَهَ إِنَّ اللَّهَ عَلی‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدیرٌ» (عنکبوت: ۲۰) خداوند در حکمی‌همه گیر به پیامبر خطاب می‌فرماید به مردم بگو ( در زمین سیر کنید. قطعا “سیر” با “سفر” تفاوت می‌کند. در سفر، بسا حرکتِ توام با دقت، لحاظ نشده باشد. دقت منظور نشده باشد. ولی این جهت در سیر تعبیه شده و نهفته است. وقتی می‌گوییم «سیر در آفاق» به این معنا نیست که فقط راه برویم یا سوار مرکب شویم و طی طریق کنیم. بلکه در حقیقت یک حرمت توأم با تأمل است. «در زمین سیر کنید و ببینید خدای متعال چگونه خلقت را آغاز فرموده است.» این یعنی مثلاً مانند یک عکاس، که فقط صورت را ثبت و ضبط می‌کند به خلقت نگاه کنید؟ مانند یک عطار فقط در حد خواص گیاهی گیاهان و سایر موجودات، با هستی و حیات مواجه شوید؟ یا عمیق تر از آن است. وقتی بناست ما بفهمیم خلقت چگونه پدید آمده، یعنی به قوانین آن پی ببریم. یعنی سنن آن را کشف کنی.، یعنی به اسرار آن دست پیدا کنیم که این نه تنها جواز ، بلکه امر است «قل سیروا» پیامبر (صلوات الله علیه) مأمور است که به همه بشریت امر کند «قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ۚ ثُمَّ اللَّهُ یُنْشِئُ النَّشْأَهَ الْآخِرَهَ» خدا در عالم آخرت هم خلقت را تجدید خواهد فرمود. همانطور که در این عالم ملاحظه می‌کنید با قوانین پیچیده و طی فرآیندهای شگفت و شگرفی خلقت پدید می‌آید و فرآیندی را طی می‌کند و همه دقیق و سنجیده است و خدای متعال با همه این سنجیدگی و دقت عالم را خلق کرده، همین خدا قادر است که بار دیگر شما را بعد از مرگ احیاء کند و به عرصه و صحنه حیات بیاورد.
از این آیه هم می‌شود بسته به غایت جواز و در بعضی از شرایط وجوب را استنباط کرد. ما فعلاً در مقام بحث از وجوب نیستیم.
این نمونه هایی از آیاتی است که به نحو عام جواز کار علمی ‌و دقت در حیات و هستی را صادر می‌کنند و می‌شود به این عمومات برای اثبات جواز فعالیت در قلمرو مهندسی ژنتیک تمسک کرد.
این دست آیات در قرآن فراوان است. از این قسم، آیات بسیار دیگری هم وجود دارد که الان لازم به ذکر آنها نیست.
در آینده به سراغ دسته‌ای دیگر از آیات می‌رویم که به طور مشخص به مطالعه کائنات حیّۀ معین، مانند انسان، حیوان و نبات اشاره می‌کنند. همینطور جلو خواهیم رفت تا بگوییم انواع فعالیت های علمی‌در قلمرو مهندسی ژنتیک و همینطور مراتب فعالیت علمی‌که در این زمینه میسر است حسب مبانی، قواعد اخلاقیه، قواعد فقهیه، ادله سمعیه و نقلیه دارای چه حکمی‌دارد

دروس آیت الله علی اکبر رشاد در سال تحصیلی جدید

دروس آیت الله علی اکبر رشاد در سال تحصیلی جدید

۱ـ خـارج اصول: مقدمه واجب : روزهای زوج، ساعت ۴۵/۶ دقیقه تا ۳۰/۷ صبح ـ حوزه علمیه امام رضا(ع)، تهران.
۲ـ خـارج فقه زیست فناوری و مهندسی ژنتیک: روزهای فرد، ساعت ۴۵/۶ دقیقه تا ۳۰/۷ صبح ـ حوزه علمیه امام رضا(ع).
۳- آیات الاحکام : چهارشنبه¬ها، ساعت ۱۰ تا ۱۱ صبح ـ حوزه علمیه امام رضا(ع).
۴ـ خـارج فقه السیاسه : پنج‌شنبه¬ها، ساعت ۷ تا ۸:۳۰ صبح ـ موسسه آموزش عالی حوزوی امام رضا(ع)، تهران/ قم.
۵ـ خارج فلسفه اصول : پنج‌شنبه¬ها، ۸:۳۰ تا ۱۰ صبح ـ موسسه آموزش عالی حوزوی امام رضا(ع) تهران و قم.
تذکر: علاقه¬مندان می¬توانند در کلیه دروس به صورت برخط با استفاده از «سامانه بیان» (حوزه آنلاین) یا شبکه «ایشیا» شرکت فرمایند. (روش اتصال به سامانه و شبکه، در پایگاه رسمی استاد، به نشانی …، توضیح داده شده)
ثبت نام تلفنی: شماره تماس: ۳۳۹۲۲۹۲۹ ۰۲۱ آقای زکیخانی .
آغـاز دروس: از اول مهرماه ۱۳۹۹
روابط عمومی حوزه علمیه امام رضا(ع)

پیام تسلیت آیت الله رشاد به مناسبت ارتحال آیت الله حاج شیخ یوسف صانعی

پیام تسلیت آیت الله رشاد به مناسبت ارتحال آیت الله حاج شیخ یوسف صانعی

او از فقیهان نوگرا و متفاوت اندیش روزگار ما بود / ارائه‌ خدمات ارزشمند با تصدی سمتهای قضائی و حقوقی و اجرائی گوناگون.

آیت الله رشاد در این پیام تصریح کرده است که: آن مرحوم از فقیهان نوگرا و متفاوت اندیش روزگار ما بود و بجِدّ دغدغه‌ی عصری‌سازی فقه را داشت، و این مهم را در پذیرش پیش‌انگاره‌ها و هنجارهای عصری و عرفی‌سازی و تصرف در موضوعات احکام جست و جو می‌کرد، هرچند این رویه می‌توانست لوازم و پیاوردهای تامل برانگیزی داشته باشد.

متن این پیام به شرح زیر است:

انا لله و انا الیه راجعون.

رحلت آیت الله حاج شیخ یوسف صانعی (قدّه) را به وابستگان و دلبستگان آن مرحوم صمیمانه تسلیت عرض می کنم. او از شاگردان و شیفتگان حضرت امام خمینی (قدّس سرّه) و مدافعان آرمانهای انقلابی او از پیشکسوتان نهضت اسلامی بشمار بود. پس از پیروزی انقلاب نیز با تصدی سمتهای قضائی و حقوقی و اجرائی مختلف منشا خدمات ارزشمندی شد. آن مرحوم از فقیهان نوگرا و متفاوت اندیش روزگار ما بود و بجِدّ دغدغه‌ی عصری‌سازی فقه را داشت، و این مهم را در پذیرش پیش‌انگاره‌ها و هنجارهای عصری و عرفی‌سازی و تصرف در موضوعات احکام جست و جو می‌کرد، هرچند این رویه می‌توانست لوازم و پیاوردهای تامل برانگیزی داشته باشد.

این عالم پرتلاش سالیان متمادی عهده‌دار تدریس دروس سطوح عالی و کرسی درس خارج فقه در حوزه‌ی علمیه قم بود و شاگردان بسیاری را پرورد.

این­جانب از بارگاه بلند باری برای آن مرحوم رحمت و مغفرت و برای بازماندگان سوگوار خاصه اخوی بزرگوارش جناب آیت الله شیخ حسن صانعی، صبر و اجر مسئلت دارم.

                                                                                  علی ­اکبر رشاد

                                                                ۲۲/۶/۱۳۹۹ مطابق بیست و سوم محرم ۱۴۴۲

پیام تسلیت آیت الله رشاد به مناسبت ارتحال بانوی فاضل و فرهیخته، سرکار خانم دکتر طوبی کرمانی

پیام تسلیت آیت الله رشاد به مناسبت ارتحال بانوی فاضل و فرهیخته، سرکار خانم دکتر طوبی کرمانی

او نمونه‌ی یک بانوی متقی، متعهد، فاضل و فرهیخته‌ی طراز عصر بود.
رئیس شورای حوزه‌های علمیه استان تهران و مؤسس و رئیس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در این پیام تاکید کرده است که: این استاد متعهد و انقلابی از شیفتگان حضرت امام خمینی (قدّس سرّه) و مدافعان آرمانهای انقلابی امامین انقلاب و از زنان پیشکسوت در نهضت اسلامی بشمار بود.
متن پیام آیت الله رشاد بشرح زیر است:

انا لله و انا الیه راجعون.
خبر رحلت بانوی فاضل و فرهیخته، خلیق و خدوم، استاد سرکار خانم دکتر طوبی کرمانی (قدّس الله سرّها) مایه‌ی تاثر و تاسف شدید این‌جانب شد. آن شخصیت پرتلاش و دردمند، در عرصه‌ی علم نافع و عمل صالح منشا‌ آثار و خدمات ارزنده‌ی بسیاری بود. دانشگاه و حوزه، بعثه مقام معظم رهبری و مجمع جهانی تقریب بین مذاهب، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و شورای فرهنگی اجتماعی زنان، کمیسیون بانوان و جوانان مجمع تشخیص مصلحت نظام و شورای خیرین سلامت کشور، شورای سیاستگذاری زنان اهل بیت(ع)، کنفرانس‌ها و مجامع بین المللی ، همه و همه، صحنه‌ها و سنگرهایی بود که این بانوی فرهنگ‌ور و فرهمند در آنها در جهت توسعه‌ی معارف قرآن و ترویج تعالیم اهل‌بیت (ع)، تحکیم مبانی انقلاب و حمایت از نظام اسلامی، خدمات خالص و ماندگار فراوانی ارائه کرد. این استاد متعهد و انقلابی از شیفتگان حضرت امام خمینی (قدّس سرّه) و مدافعان آرمانهای انقلابی امامین انقلاب و از زنان پیشکسوت در نهضت اسلامی بشمار بود.
این کمترین که طی سنوات متمادی وی را از نزدیک می‌شناختم، شهادت می‌دهم که او نمونه‌ی یک بانوی متقی، متعهد، فاضل و فرهیخته‌ی طراز عصر بود.
این¬جانب از بارگاه بلند باری برای آن فقیده سعیده رحمت واسعه‌ی الاهی و حشر با حضرت صدیقه‌ی طاهره (س)، و برای بازماندگان سوگوار خاصه همسر گرامی و دو فرزند بزرگوارش، صبر و اجر مسئلت دارم.
علی¬اکبر رشاد
۲۲/۶/۱۳۹۹ مطابق بیست و سوم محرم ۱۴۴۲

آیین رسمی آغاز سال تحصیلی جدید حوزه های علمیه استان تهران با سخنرانی آیت الله رشاد

آیین رسمی آغاز سال تحصیلی جدید حوزه های علمیه استان تهران با سخنرانی آیت الله رشاد

آیین رسمی افتتاح حوزه های علمیه با سخنرانی مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی سبحانی و همچنین با سخنرانی ریاست محترم قوه قضائیه آیت الله رئیسی برگزار گردید.

در این جلسه رئیس و اعضای شورا ،مدیر و معاونین مدیریت حوزه علمیه استان تهران ،جمعی از مسئولین و مدیران مدارس علمیه استان تهران حضور داشتند و به صورت برخط در همه مدارس علمیه استان پخش و همه طلاب استان به صورت مجازی در آن حاضر بودند.

در ابتدای جلسه حجت الاسلام و المسلمین رحیمی صادق مدیر حوزه علمیه تهران گزارشی از فعالیت های این حوزه علمیه و برنامه های سال جدید تحصیلی ارائه کردند.

در ادامه آیت الله رشاد رئیس شورای حوزه علمیه تهران ضمن بیان ورود جدی حوزه علمیه استان تهران به تدوین رشته های مختلف فقه نظام ساز ابراز داشت : حوزه علمیه استان تهران تمام قد در خدمت نظام اسلامی است.

در ادامه جلسه رئیس محترم قوه قضائیه به ایراد سخنرانی پرداختند .ایشان به روز بودن حوزه های علمیه را از ضروریات حوزه دانستند.

در پایان با حضور رئیس محترم قوه قضائیه و علمای حاضر در این مراسم از سامانه برخط آموزش مجازی حوزه علمیه استان تهران ( بیان ) رسماً رونمایی شد.

حضورافتخاری آیت الله علی اکبر رشاد در مسابقه بین المللی جایزه بزرگ شعر سال

حضورافتخاری آیت الله علی اکبر رشاد در مسابقه بین المللی جایزه بزرگ شعر سال

آیت الله رشاد که خود از شاعران برجسته و صاحب نام کشور هستند و کتاب شعری هم از ایشان با عنوان تماشای جمال منتشر شده است با ارسال یکی از اشعار شان در مورد امام حسین علیه السلام با عنوان دشت مست در مسابقه ای که به نام نامی ابا عبدالله علیه السلام برگزار شده است شرکت کرد.

رئیس حوزه علمیه تهران در یاد داشتی یاد آور شده اند که این شعر را در کربلا سروده اند و صرفا جهت تیمن و تبرک به نام حضرت سید الشهدا و رونق بخشیدن به این حماسه ادبی و تعظیم شعائر اسلامی شرکت میکند.
سراینده شعر سپید تلویحات و رئیس پژوهشگاه اندیشه اسلامی مشارکت در حرکتی که بنام ابا عبدالله شکل گرفته را یک افتخار و وظیفه دینی دانست و از همه شاعران فارسی زبان جهان برای شرکت فعال در این مسابقه دعوت بعمل آورد.

شاعر پیشکسوت و صاحب سبک حوزوی برگزاری این مسابقه را نقطه عطفی در تاریخ ادبیات ایران دانست و برای تحقق اهداف این مسابقه بین المللی بزرگ آرزوی موفقیت کرد.

دبیر مسابقه بین المللی جایزه بزرگ سال اعلام کرد: شاعران بسیار بزرگی برای شرکت در مسابقه اعلام آمادگی کرده اند و سیاست مسابقه عدم اعلام اسامی شرکت کنندگان است، اما در تماسی که با حضرت آیت الله رشاد برقرار شد از ایشان برای اعلام شرکت ایشان کسب اجازه شد و ایشان فرمودند: از آغاز فعالیت ادبی تا کنون در هیچ مسابقه ای شرکت نکرده ام اما خواستم اسم من به عنوان یکی از ذاکرین ابا عبدالله در لیست شاعران آنحضرت ثبت شود.

شاعران صاحب نام دیگر کشور نیز اگر مایل هستن در این حماسه ادبی نقش آفرین باشند میتوانند موافقت شان را برای شرکت تیمنی در مسابقه اعلام کنند.

دبیر خانه مسابقه بین المللی جایزه بزرگ شعر سال.

به ابر گروه جایزه بزرگ شعر سال بپیوندید:

https://t.me/joinchat/Bk4guRmTthDuqXl-hiGJQA
واکنش آیت الله رشاد به رفتار خیانت‌بار شیوخ مرتجع حاشیه خلیج فارس و توهین به مقدسات مسلمین

واکنش آیت الله رشاد به رفتار خیانت‌بار شیوخ مرتجع حاشیه خلیج فارس و توهین به مقدسات مسلمین

واکنش آیت الله رشاد به رفتار خیانت‌بار شیوخ مرتجع حاشیه خلیج فارس و توهین به مقدسات مسلمین:
کشورگونه‌ها، با علنی کردن رابطه‌ خود با رژیم صهیونیستی، موجودیت خود را به مخاطره افکندند./ پیمان با کفار عاقبتی جز پشیمانی نخواهد داشت.
آیت الله رشاد در جلسه اساتید حوزه‌ی علمیه‌ی امام رضا (ع) تهران گفت: کشورگونه‌های امارات و بحرین، با علنی کردن رابطه‌ی خیانت‌بار خود با رژیم جعلی صهیونیستی، امنیت و موجودیت خود را به مخاطره افکندند.
امارات با اقتصاد شیشه‌ای خود چگونه جرئت کرده رابطه خود را با رژیم غاصب صهیونیستی علنی کند؟ اقتصادی که با لرزش حاصل از غرش فقط دو فروند موشک جوانان مؤمن و انقلابی فروخواهد ریخت، چگونه سرنوشت خویش را به رژیم جعلی صهیونیستی گره می‌زند؟ کشورچه ای که با یک تهدید جدی هفتاد و پنج درصد ساکنین آن که مهاجرند این مساحت شبه دولت را ترک خواهند کرد به کدام آینده مبهم چشم دوخته است؟.
رییس شورای حوزه علمیه استان تهران تصریح کرد: حکایت بازکردن فضای کشورچه‌ بحرین به روی پروازهای رژیم جعلی نیز، حکایت «کله پاچه پشه» است؛ پشه چیست که کله پاچه آن چه باشد!. شبه دولتی که با مساحت کوچک و میکروسکوپی خود طاقت و ظرفیت فروکوبش حتی یک فروند موشک را ندارد کدام آسمان را در اختیار هواپیماهای صهیونیستی قرار می‌دهد؛ این اقدام مبتذل به شوخی شبیه‌تر است تا به یک تصمیم سیاسی یا نظامی درخور اعتنا.
رژیم جعلی صهیونیستی خود برای تامین امنیت خویش به کشورهای دیگر پناه می برد، جمعیت چهل تکه ای که هر نفر آن از نژادی و گوشه ای از جهان با تطمیع و وعده آنجا جمع شده‌اند با کوچک‌ترین تهدید و تشر پا به فرار می‌گذارند و به اوطان قبلی شان خواهند گریخت، آیا می‌توانند امنیت این شبه دولتها را تامین کنند؟ زهی حماقت. آیت الله رشاد: این بی‌خردان باید بدانند: آمریکا ناچار است بزودی منطقه را ترک کند و الا به عدد سربازانش در ناوهایش که چیزی جز هدفهای چشمگیر برای موشکهای ما نیستند، باید تابوت خالی بیاورد و پر از جسد برگرداند. رژیم جعلی صهیونیستی نیز چیزی از عمر پلشت و پلیدش باقی نمانده و زمانی که شمارش معکوس مرگ آن که کمتر از دو دهه باقی است، آغاز شود، شیوخ و امرای شکمباره و عیاش و سرسپرده، سوراخ موش را به قیمت کاخها و عیاشخانه هاشان جست و جو کنند.
این کشورگونه‌ها سر عقل بیایند و برای تامین امنیت پایدار خویش به همسایه مقتدر خود تکیه کنند، به کشور کهن و عریق ایران که خیر آنها را می خواهد؛ و به نظام نیرومند و پایبند به عهدی چون جمهوری اسلامی پناه بیاورند تا امنیتشان تامین گردد.
وی با اشاره به آیات قرآنی تاکید کرد پیمان با کفار خصوصا یهود عاقبتی جز پشیمانی نخواهد داشت، اما این ندامت گرهی از کار فروبسته آنان نخواهد گشود؛ قرآن می فرماید:
« یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصاری‏ أَوْلِیاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمینَ/ فَتَرَی الَّذینَ فی‏ قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسارِعُونَ فیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشی‏ أَنْ تُصیبَنا دائِرَهٌ فَعَسَی اللَّهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلی‏ ما أَسَرُّوا فی‏ أَنْفُسِهِمْ نادِمینَ / وَ یَقُولُ الَّذینَ آمَنُوا أَهؤُلاءِ الَّذینَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَیْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَکُمْ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرینَ »
این استاد خارج فقه حوزه تهران با اشاره به توهین به مقدسات مسلمین که خشم یک میلیارد و نیم جمعیت جهان را برانگیخت، گفت: توهین به مقدسات الاهی ریشه در حس حقارت توهین کنندگان دارد. این توهین در مرئی و منظر پلیس کشور مدعی اخلاق و آزادی و حقوق بشر رخ داد. بالاترین حقوق انسانی حق دینداری است که در ژرفای فطرت آدمی ریشه دارد. حرکات ضد الاهی و ضدبشری ای از این دست دروغ مدعیان حقوق بشر دروغین را هرچه آشکارتر می‌سازد. این رفتارهای خشونت برانگیز و کینه‌پراکن موجب ناامنی و ناآرامی در جوامع می‌شود. قرائن محیطی و آفاقی محل و نحوه وقوع این اهانت ، حکایت از پشت صحنه تدبیرشده و عمدی بودن آن دارد.

قدردانی‌ آیت الله رشاد از نهادها، هیآت و عزاداران سیدالشهداء (س) بمناسبت برگزاری شایسته شعائر حسینی

قدردانی‌ آیت الله رشاد از نهادها، هیآت و عزاداران سیدالشهداء (س) بمناسبت برگزاری شایسته شعائر حسینی

فروتنانه، بر دست و بازوی یکان یکان شما عزیزان بوسه می‌زنم/ امسال محرمی استثنایی و تاریخی رقم خورد.
آیت الله رشاد رئیس شورای حوزه‌های علمیه استان تهران و مؤسس و رئیس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ضمن تقدیر از نهادها و متولیان و اقشار مختلف، تاکید کرده است که: خانه‌ها سوگسرا شد و کوی و برزن‌ها حسینیه؛ بوستانها سوگستان شد و پادگانها عزاخانه‌ی حسینی؛ حوزه‌ها غم‌خانه شد و دانشگاهها ماتمسرا؛ دلهای سوخته ساحت داغداری شد و کوره‌پزخانه‌ها سکوی سوگواری؛ و بالاخره: شبکه‌های مجازی تکیه‌های حقیقی شد و میدان و خیابان تکیه‌گاه عزادران؛ و چنین شد که اینک و امسال محرمی استثنایی و تاریخی رقم خورد.
متن پیام آیت الله رشاد بشرح زیر است:
بسم الله الرحمن الرحیم
«وَ مَنْ یُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ»
محرم الحرام امسال از جهات گوناگونی برجسته بود و برازنده: التزام به مقررات ابلاغی و همراهی سوگواران حضرت سید الشهداء (سلام الله علیه و علی اصحابه) با نهادهای متولی شؤون مذهبی و امور بهداشتی کشور از یکسو؛ هماهنگی و همسویی کامل دستگاههای ذی‌دخل با یکدیگر از دیگرسو؛ شور و شعور ستودنی اقشار مختلف و تبعیت آنان از رهنمودها و فتاوای رهبر فرهمند انقلاب اسلامی (دام ظله الوارف) و مراجع عظام تقلید (دامت برکاتهم)، و تدبیر و فداکاری علما، خطبا، ذاکران و مجلس‌گردانان سالار شهیدان، در تطبیق برنامه‌ی آیین‌های تعظیم شعائر نورانی با شرائط خطیر کنونی از سوی سوم، همه و همه، مایه‌ی مباهات و موجب مفاخرت شد. خانه‌ها سوگسرا شد و کوی و برزن‌ها حسینیه؛ بوستانها سوگستان شد و پادگانها عزاخانه‌ی حسینی؛ حوزه‌ها غم‌خانه شد و دانشگاهها ماتمسرا؛ دلهای سوخته ساحت داغداری شد و کوره‌پزخانه‌ها سکوی سوگواری؛ و بالاخره: شبکه‌های مجازی تکیه‌های حقیقی شد و میدان و خیابان تکیه‌گاه عزادران؛ و چنین شد که اینک محرمی استثنایی و تاریخی رقم خورد.
بنده‌ی طلبه‌ی کمترین، از صمیم جان و سویدای دل از نهادهای دست اندرکار، بویژه ستاد ملی مدیریت و مقابله با کرونا، خاصه شخص شخیص رئیس جمهور محترم و وزیر دلسوز و دردمند، خلیق و خدوم بهداشت و درمان، رسانه‌ی ملی، سازمان تبلیغات اسلامی بویژه رئیس باتدبیر و پرتلاش این نهاد، نیروی انتظامی، نیروهای نظامی، هیآت، خطبا، ذاکران و مجلس‌گردانان حضرت ابی‌عبدالله علیه السلام، تشکر می‌کنم، و فروتنانه، بر دست و بازوی یکان یکان عزیزان بوسه می‌زنم.
عظم الله اجورنا و اجورکم بمصابنا بالحسین علیه السلام و اصحابه، و جعلنا و ایاکم ممن رزقهم طلب ثاره مع الإمام المهدی، الظاهر و الناطق بالحق (ارواحنا لتراب مقدمه الفداء)
کمترین طلبه
علی اکبر رشاد
۱۱، ۶، ۱۳۹۹ مطابق دوازدهم محرم ۱۴۴۲

کارگاه دانش افزایی سلامت معنوی اسلامی با حضور‌ آیت الله رشاد

کارگاه دانش افزایی سلامت معنوی اسلامی با حضور‌ آیت الله رشاد

به گزارش اداره روابط عمومی و اطلاع رسانی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، به نقل از فرهنگستان علوم پزشکی، دومین پنل کارگاه دانش افزایی و مهارت آموزی سلامت معنوی با عنوان “مبانی سلامت معنوی در اسلام (مبانی فلسفی، انسان شناختی، اخلاقی و …) با سخنرانی آیت الله علی اکبر رشاد و حجج اسلام دکتر علیرضا قائمی نیا و دکتر علی فضلی در تهران برگزار شد.

در ابتدای پنل دوم این کارگاه آیت الله علی اکبر رشاد رئیس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی گفت: هندسه ی معرفتی دین ۵ ضلعی است و این ۵ بخش شامل عقاید، علم، اخلاق، احکام و معنویات است؛ در واقع بعد پنجم دین بعد معنویت است.

وی تاکید کرد: معنویت تنها در مکتب دینی مفهوم دارد و آنچه دین در حوزه معنویت ارائه می کند سلامت معنوی می شود.

آیت الله رشاد عنوان کرد: هر یک از این ۵ ضلع یک نظام زیستی فراهم میکنند. دین خود یک کلان دستگاه معرفتی سلوکی است از ۵ نظام تشکیل می شود که بنا است رابطه ی انسان با الله، رابطه ی انسان با خود، رابطه ی انسان با خلق خدا و رابطه ی انسان با دنیا (آخرت) را تنظیم کند.

وی ادامه داد: در مبحث انسان شناختی سلامت معنوی باید گفت که اسلام می خواهد یک انسان جامع منتهی به انسان کامل تربیت کند. اما انسان بی آنکه جامع باشد کامل نمی شود. نگاه تک ساحتی به دین همان اندازه غلط است که انکار دین. دین منشور و مرکب است از اجزا و‌عناصر سازگار است و نگاه به دین باید نگاهی جامع باشد. جامعیتی که هر بعد آن دارای حد نهایت است، پس بنابراین دین اسلام جامع و کامل است.

آیت الله رشاد عنوان کرد: فلسفه آدم را تبدیل به عالم یعنی به خود تبدیل میکند. بنای دین هم همین است که انسان تبدیل به دین شود یعنی هر آنچه در دین است در انسان محقق شود. در واقع انسان کامل کسی است که دین در او جلوه علمی و عملی پیدا کرده باشد.

وی ادامه داد: دیانت و فطرت دو روی یک حقیقت هستند. برای معنویت مثل مادیت یک کانون و گرانیگاه وجود دارد، برای مثال قلب کانون حیات و سلامت جسم انسان است. نقطه ثقل سلامت معنوی هم قلب است البته قلب روحانی.

حجت الاسلام و المسلمین دکتر علیرضا قائمی نیا مدیر قطب علمی فلسفه دین و دیگر سخنران کارگاه نیز طی سخنانی گفت: کانون سلامت معنوی رابطه انسان با خدا است و این رابطه است که انسان را به ارتباط با خدا می رساند.

وی عنوان کرد: برگشتن وجودی به سمت خدا و خدا را در کانون توجه قرار دادن اساس دین اسلام است که همه در سلامت معنوی نهفته است.

حجت الاسلام و المسلمین قائمی نیا افزود: امروزه نیاز بیشتری به توجه به متون اصلی اسلام داریم.یکی از کارهایی که می شود انجام شود اینست که سحیفه سجادیه متناسب با شرایط امروزی بازسازی شود و مولفه های سلامت معنوی از متن آن استخراج شود.

وی افزود: پدیده دعا به چهار صورت می تواند باشد. اول دعایی که انسان به تکلم بیان می کند، دوم حالی است که انسان فرای تکلم پیدا می کند، سوم اینست که دعا ملکه ی ذهن انسان شده است و نا خداآگاه دعا میکند و چهارم اینکه ذات وجودی انسان همان دعا می شود.

وی در خصوص علوم شناختی گفت: این علوم در دهه های اخیر بسیار گسترش پیدا کرده و خصلت میان رشته ای دارند. همه ی اینها به فرایند های ذهنی و مغزی توجه دارند. ویژگی مشترک بین دانش های علوم شناختی اینست که ذهن انسان را تحلیل می کنند.

وی با اشاره به اینکه علوم شناختی مباحث عقلی را با مباحث تجربی گره زده است گفت: مباحث معنوی و سلامت معنوی در علوم شناختی بسیار گسترده است. مباحثی از قبیل رابطه خدا و مغز، عصب شناسی ایمان، تحلیل پدیده های دینی از منظر علوم شناختی و …

سخنران پایانی کارگاه حجت الاسلام علی فضلی عضو هیئت علمی گروه عرفان پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نیز در تعریف سلامت معنوی گفت: سلامت معنوی توانایی قلبی در هماهنگ­سازی قوای شناختاری و کرداری انسان با سویۀ توحیدی در نظام معنادار و غایت مند زندگی توأم با حس رضایت و آرامش و ارتقاست که در پرتو معنویت و دیانت تامین، حفظ و ارتقا می­یابد و در صورت ابتلا به اختلالات، پس از روان درمانی معنوی به دست می­آید.

وی در خصوص پیشینه و اهمیت انسان شناسی درحوزه سلامت معنوی گفت: هم چنان که هر یک از نظریه پردازان روان شناسی مانند آلیس، ادلر، فروید، مزلو، راجرز و دیگر بزرگان تفسیر خاصی از ماهیت انسان ارائه دادند و بر اساس آن نظریۀ روان شناختی خویش را بنیان نهادند، برای تبیین و تاسیس سلامت معنوی اسلامی و روان درمانی عرفانی نیز باید از انسان تعریف خاصی ارائه داد و بر پایه آن ریشۀ اختلالات و روش درمانشان را طرح نمود. از این رو باید دید یک روان شناس و یک روان درمانگر چه تعریفی از انسان دارد تا از او درمان خواست.

وی با اشاره به مبنای انسان شناختی سلامت معنوی بر پایه عرفان اسلامی گفت: ماهیت انسان از حیث سلامت معنوی به دو ساحت توجه دارد، یکی ساحت لایه­ها و ظرفیت­های انسان که نیروهای سلامت زا و بیماری­زا را که در برابر محرک­ها فعال می­شوند، تبیین می­کند و دیگری ساحت تعامل باورها و کردارها که سرچشمۀ احوال مثبت و اختلالات منفی انسان در هنگام رویارویی با مشکلات و پایۀ هماهنگ کنندۀ قوای انسانی را تبیین می­کند.

عضو هیئت علمی گروه عرفان پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی گفت: قلب دو وادی در خویش دارد، وادی نفسانی که خاستگاه قوه های جهل است و دارای دو لایۀ طبع و نفس است و وادی روحانی که خاستگاه قوه های عقل است و دارای دو لایۀ روح و سرّ است. وادی روحانی نام آن جهت و بعد جان و دل است که از وابستگی به بدن رهاست و ملکوتی است. این وادی وادی اشواق یعنی منطقۀ گرایش و خواهش روح و سرّ است. مرز دو وادی نفسانی و روحانی عقل و قلب است.

وی افزود: ساحت دوم تأثیر متقابل باورها و کردارها شامل تأثیر باورها بر کردارهای ظاهری و بدنی؛ تأثیر کردارهای قلبی و درونی بر کردارهای بدنی؛ تأثیر کردارهای بدنی بر کردارهای قلبی و تأثیر کردارهای ظاهری و باطنی بر باورهااست.

وی درپایان اظهار کرد: زمانی انسان می­تواند از بیماری معنوی بگریزد و به سلامت معنوی دست یابد که پس از شناخت وادی­های نفسانی و روحانی و لایه­های شش گانۀ طبع، نفس، عقل، قلب، روح و سرّ و قوای عقل و جهل، بتواند مطالبات هر یک از آن لایه ها و قوه ها را در جهت توحیدی و الهی سامان دهد و هماهنگ سازد و بر اساس آن به زندگی خویش معنا و هدف بخشد و برای هماهنگ سازی لایه ها و قوه ها و معنادهی به زندگی باید باورها و رفتارهای خویش را بر اساس اصول عقلی و تعالیم دینی تنظیم کند

استخراج مبانی سلامت معنوی از کتاب شریف نهج البلاغه

استخراج مبانی سلامت معنوی از کتاب شریف نهج البلاغه

به گزارش اداره روابط عمومی و اطلاع رسانی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، به نقل از فرهنگستان علوم پزشکی دومین روز از نخستین کارگاه دانش افزایی و مهارت آموزی سلامت معنوی اسلامی روز جمعه هفتم شهریورماه سال جاری در تهران برگزار شد.

در ابتدای این کارگاه علمی آیت الله علی اکبر رشاد رئیس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی گفت: انسان هایی که دارای بیماری قلبی باطنی هستند فکر می کنند که این بیماری آنها قابل تشخیص نیست. اما خداوند در قرآن خطاب به پیامبر فرموده است که می توان نشان داد که چه کسی بیمار است و چه کسی نیست و تو اگر دقت کنی حتی از لحن آنها نیز می توانی بفهمی که قلب فرد یا سلیم است یا خیر.

وی افزود: یکی از بحث هایی که در فلسفه دین مطرح است درستی آزمایی عقاید در دین است. از جمله نکاتی که در این زمینه مطرح می شود این است که گزاره های دینی در همین دنیا آزمون پذیر است. دین از طرف خدا نازل شده است و خداوند مشرف بر همه ی جنبه های بشر است. خداوند متعال می گوید هر چیزی قابل وزن کردن است و منظور وزن فیزیکی نیست و همان سنجیدن فلسفی مد نظر است.

رئیس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی گفت: شاخص های سلامت را می توان به اشکال مختلف به تظاهر وجودی انسان تقسیم کرد که عبارت اند از اول آنچه در جهان بینی و بینش انسان ظهور میکند. دوم شاخص هایی که در منش آدمی است که چه خلقیات و خصایصی دارد. سوم شاخص هایی که در گرایش آدمی ظاهر می شود و چهارم شاخص هایی که در عمل آدمی ظاهر می شود زیرا اعمال انسان از قلب و ‌درون او ناشی می شود.

وی ادامه داد: در قرآن شواهد زیادی وجود دارد که با مطالعه آن ها آدم، انسان شناسی را می آموزد و این موضوع که در آیات قرآن بی نهایت مطلب در حوزه های مختلف می توان استخراج کرد از معجزات قرآن است. کتاب نهج البلاغه که گزیده ای از کلام حضرت علی (ع) است نیز از جمله منابعی است که می توان علامت سقاوت و سلامت قلب را استخراج کرد.

در ادامه این پنل دکتر مجید معارف استاد تمام گروه آموزشی قرآن و حدیث دانشگاه تهران گفت: بیماری های معنوی از منظر آیات و روایات به دو گروه تقسیم می شود بیماری های معنوی با منشا مسائل فکری و اعتقادی و بیماری های معنوی با منشا اخلاقی و رفتاری.

وی افزود: رابطه ی سلامت یا بیماری معنوی با برخی متغیرها در دو حوزه ی فکری-اعتقادی و حوزه ی اخلاقی و رفتاری قابل ارائه است.

وی در ادامه سخنان خود تعابیر ششگانه ناظر به بعد معنوی وجود انسان در قرآن را قلب، نفس، صدر، روح، فواد و فطرت نام برد و گفت: تعبیرهای قرآنی و روایی درباره ی قلب و نفس در دو جهت مثبت و منفی وجود دارد. جهت مثبت: قلب سلیم، قلب مطمئن، قلب طاهر، قلب فراخ، قلب بینا و شنوا،‌ قلب پذیرشگر،‌ قلب نورانی، قلب آرام در پرتوی نزول سکینه ی الهی است و جهت منفی: قلب مریض، قلب سخت،‌ قلب غلیظ، قلب سیاه، قلب گناهکار، قلب مردد، قلب کور، قلب مرده، قلب اعراض کننده از حقایق است.

دکتر معارف گفت: از جمله بیماری های معنوی در آیات و روایات می توان به بیماری ها با منشا مسائل فکری و اعتقادی مانند کفر، شرک، نفاق، تردید، شک، زیغ و بیماری ها با منشا اخلاق و رفتار مانند حسادت، بدخواهی، ظلم، عهدشکنی ،خیانت اشاره کرد.

وی افزود: سلامت معنوی در حوزه ی فکری اعتقادی در ایمان به خدا، معاد و اطمینان دل مشاهده می شود. از جمله برخی شواهد آن می توان به خدا باوری در سوره النحل آیه ۱۰۶، معاد باوری در سوره البقره آیه ۲۶۰، درک فلسفه حیات در سوره البقره آیه ۱۵۶ و سلامت قلب با یکتادانستن خدا در الکافی، ۲، ۱۶ اشاره کرد.

وی در پایان عنوان کرد: سلامت معنوی در حوزه ی رفتاری و اخلاقی شامل ذکر الهی و آرامش قلبی، انس با قرآن، موعظه پذیری، خدمات اجتماعی و نرم دلی و رقت قلب در پرتوی استغفار، یاد مرگ، تلاوت قرآن،‌ تفکرو گریه از خوف خدا در روایات مختلف می باشد.

در ادامه دکتر مهدی مشکی عضو گروه سلامت معنوی فرهنگستان گفت: در بحث راهکارها که از بحث های مهم است برای رسیدن به سلامت معنوی غیر از موضوع رسیدن به تمدن اسلامی کار دیگری نمی توانیم انجام دهیم .

وی افزود : دلیل آن این است که سلامت معنوی یک نظام ارگانیک است و تمدن به معنای نظام ارگانیک است یعنی تمام اجزای یک تمدن با هم ارتباط دارند همانند اعضای بدن انسان. اگر بخواهیم به بحث سلامت معنوی برسیم انسان ها باید ارتباط با خدا به معنای واقعی پیدا کنند .

این ارتباط باید به این صورت باشد که انسان در تمامی اجزای زندگی و نیازمندی هایش با خدا ارتباط برقرار کند .

دکتر مشکی افزود: در تمدن اسلامی تمامی اجزا و ساختارها انسان را با خداوند ارتباط می دهد اما در تمدن اسلامی این موضوع برعکس است در غرب سلامت معنوی را منحصرا به دقایق پایانی زندگی محدود کرده اند .

وی با تاکید بر اهمیت تمدن اسلامی گفت : اگر بخواهیم دنبال راهکار مناسب باشیم باید تمدن اسلامی و بحث های خدامحوری وآخرت گرایی را به صورت فرآورده هایی درآوریم که نیاز انسان را برطرف می کند. ساختارهای غرب در خصوص سلامت معنوی ساختارهایی سکولار است .